NAJWYŻSZA IZBA KONTROLI

DEPARTAMENT STRATEGII KONTROLNEJ

INFORMACJA O WYNIKACH KONTROLI UŻYWANIA SYMBOLI PAŃSTWOWYCH PRZEZ ORGANY ADMINISTRACJI PUBLICZNEJ

Warszawa kwiecień 2005r.

DEPARTAMENT STRATEGII KONTROLNEJ

Nr ewid. 76/2005/D/04/505/WSK

INFORMACJA O WYNIKACH KONTROLI UŻYWANIA SYMBOLI PAŃSTWOWYCH PRZEZ ORGANY ADMINISTRACJI

PUBLICZNEJ

Warszawa kwiecień 2 0 0 5 r .

Najwyższej Izby Kontroli jest dbałość o gospodarność i skuteczność w służbie publicznej dla Rzeczypospolitej Polskiej

Najwyższej Izby Kontroli jest cieszący się powszechnym autorytetem najwyższy organ kontroli państwowej, którego raporty będą oczekiwanym i poszukiwanym źródłem informacji dla organów władzy i społeczeństwa

Dyrektor Departamentu Strategii Kontrolnej

Bogusław Mozc

Akceptuję: Józef Górny

Dyrektor Generalny Najwyższej Izby Kontroli

Zatwierdzam: Mirosław Sekuła

Prezes

Najwyższej Izby Kontroli

W

Najwyższa Izba Kontroli ul. Filtrowa 57 00-950 Warszawa tel.: (22) 444 5000

www.nik.gov.pl

1.    Wprowadzenie........................................................................................................................................9

2.    Podsumowanie wyników kontroli .......................................................................................................10

2.1.    Ogólna ocena kontrolowanej działalności.........................................................................10

2.2.    Synteza wyników kontroli.......................................................................................................10

2.3.    Uwagi końcowe i wnioski.......................................................................................................12

3.    Ważniejsze wyniki kontroli ..................................................................................................................14

3.1.    Charakterystyka stanu prawnego oraz uwarunkowań

organizacyjnych ..................................................................................................................... 14

3.1.1.    Podstawowe akty prawne.......................................................................................14

3.1.2.    Wymogi dotyczące symboli....................................................................................15

3.1.2.1.    Godło Rzeczypospolitej Polskiej.................................................................15

3.1.2.2.    Barwy Rzeczypospolitej Polskiej..................................................................16

3.1.2.3.    Hymn Rzeczypospolitej Polskiej..................................................................17

3.1.3.    Ochrona symboli państwowych.............................................................................18

3.2.    Istotne ustalenia kontroli........................................................................................................19

3.2.1.    Symbole państwowe w administracji publicznej..................................................19

3.2.1.1.    Godło RP.....................................................................................................19

3.2.1.2.    Flaga RP......................................................................................................22

3.2.1.3.    Godło i flaga w ambasadach RP...........................................................24

3.2.1.4.    Hymn RP......................................................................................................25

3.2.1.5.    Odpowiedzialność za umieszczanie

i utrzymanie godła i flagi RP ................................................................. 26

3.2.2.    Oferta rynkowa dotycząca godła i flagi    RP..........................................................27

3.2.3.    Symbole państwowe w świadomości społecznej.................................................28

3.2.4.    Propagowanie wiedzy dotyczącej symboli państwowych.................................30

4.    Informacje dodatkowe o przeprowadzonej kontroli.......................................................................33

4.1.    Przygotowanie i przeprowadzenie kontroli..........................................................................33

4.2.    Postępowanie kontrolne i działania podjęte

po zakończeniu kontroli.........................................................................................................34

Załącznik nr 1:

Wykaz aktów prawnych dotyczących kontrolowanej działalności ......................................... 35

Załącznik nr 2:

Szczegółowe zagadnienia prawne dotyczące kontrolowanej działalności .......................... 37

Załącznik Nr 3:

Ustawodawstwo innych krajów

w zakresie posługiwania się symbolami państwowymi ............................................................. 43

Załącznik nr 4:

Wykaz skontrolowanych podmiotów oraz jednostek organizacyjnych NIK,

które przeprowadziły kontrole....................................................................................................... 47

Załącznik nr 5:

Lista osób zajmujących kierownicze stanowiska,

odpowiedzialnych za kontrolowaną działalność ....................................................................... 49

Załącznik nr 6:

Zestawienie ważniejszych nieprawidłowości

dotyczących używania godła ..................................................................................................... 50

Załącznik nr 7:

Zasady dobrej praktyki używania symboli państwowych

przez administrację publiczną oraz placówki oświatowe ........................................................ 53

Załącznik nr 8:

Zasady dobrej praktyki dla obywateli ......................................................................................... 59

Załącznik nr 9:

Co każdy Polak powinien wiedzieć o swoich symbolach ....................................................... 61

Załącznik nr 10:

Wykaz organów, którym przekazano informację o wynikach kontroli

8

WPROWADZENIE

Pojęcie patriotyzmu ^]/ kojarzy się zwykle ze wzniosłymi i bohaterskimi czynami oraz ofiarami ponoszonymi dla dobra ojczyzny. Współcześnie, w czasach braku bezpośrednich zagrożeń konfliktami zbrojnymi, patriotyzm należy pojmować szerzej i rozumieć również jako elementarnq uczciwość wobec swojego państwa i współobywateli, wyrażajqcq się zarówno niepodejmowaniem działań na ich szkodę, jak i jednoznacznym przeciwstawieniem się m.in. takim zjawiskom jak korupcja, nadużycia finansowe, niewłaściwe gospodarowanie mieniem publicznym. Kształtowanie i umacnianie patriotyzmu jest więc jednym ze sposobów zapobiegania występowaniu negatywnych zjawisk w życiu publicznym. Istotnq rolę w kształtowaniu postaw patriotycznych odgrywajq symbole państwowe: Orzeł Biały, biało-czerwone barwy i „Mazurek Dqbrowskiego".

W Polsce od 50-ciu lat obywatele mieli ograniczone prawo do używania symboli państwowych, a do 1985 r. za ich nieuprawnione użycie groziła kara aresztu do roku i kara grzywny.

Symbole państwowe „zwrócone” zostały narodowi dopiero w kwietniu 2004 r., tj. po wejściu w życie noweli ustawy o godle, barwach i hymnie Rzeczypospolitej Polskiej. Ustanowiony został wtedy również Dzień Flagi Państwowej przypadajqcy 2 maja.

Majqc na uwadze doniosłość tych zmian, a także znaczenie symboli państwowych jako wspólnej narodowej wartości, Prezes Najwyższej Izby Kontroli podjqł decyzję o przeprowadzeniu kontroli Używania symboli państwowych przez organy administracji publicznej (nr D/04/505).

Celem kontroli było dokonanie oceny używania symboli państwowych Rzeczypospolitej Polskiej przez administrację publicznq oraz poznanie stanu wiedzy i świadomości społecznej w tej dziedzinie. Ponadto, kontrola miała umożliwić opracowanie zasad dobrej praktyki używania symboli państwowych przez administrację publicznq oraz obywateli. Zamierzeniem NIK było również przyczynienie się do upowszechnienia wiedzy na temat symboli państwowych, ich znaczenia, a także uwrażliwienie na występujqce nieprawidłowości, zwiqzane z ich używaniem.

Kontrola objęła okres od stycznia 2003 r. do grudnia 2004 r. Kontrolę koordynował i przeprowadził Departament Strategii Kontrolnej, z udziałem Departamentu Administracji Publicznej, Departamentu Nauki, Oświaty i Dziedzictwa Narodowego, Departamentu Obrony Narodowej i Bezpieczeństwa Państwa oraz delegatur NIK w Krakowie i Olsztynie. Czynności kontrolne prowadzone były w okresie od 11 listopada 2004 r. do 6 stycznia 2005 r.

Kontrolq objęto 13 jednostek, w tym 5 ministerstw, 2 urzędy wojewódzkie, 2 urzędy miasta i gminy, 2 urzędy gminy oraz Komendę Głównq Policji i Granicznq Placówkę Kontrolnq Straży Granicznej w Terespolu. Wykaz skontrolowanych jednostek zawiera załqcznik nr 4 do informacji. Ponadto, na zlecenie NIK, Biuro Kontroli Wewnętrznej i Audytu Urzędu Miasta Stołecznego Warszawy przeprowadziło kontrolę w 18 jednostkach dzielnicowych w Warszawie.

Patriotyzm - miłość do ojczyzny, własnego narodu połączona z gotowością ponoszenia dla nich ofiar. Uniwersalny słownik języka polskiego, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2003.

PODSUMOWANIE

WYNIKÓW

KONTROLI

2.1.    Ogólna ocena kontrolowanej działalności

Symbole państwowe to kod narodu - jego historii, tożsamości i aspiracji. Godło, flaga i hymn, jako dobro wspólne wszystkich Polaków, powinny być obiektem troski i należnego szacunku. Dla bytu narodu i jego świadomości symbole majq fundamentalne znaczenie. Ich rola była szczególnie widoczna w czasach braku własnej państwowości. Ztego też względu powinnościq wszystkich organów państwa, sprawujqcych władzę służebnq w stosunku do obywateli, jest szczególna dbałość o symbole przynależne narodowi.

Najwyższa Izba Kontroli negatywnie ocenia sposób używania symboli państwowych przez organy administracji publicznej.

Takq generalnq ocenę, sformułowanq na podstawie kontroli przeprowadzonej w niewielkiej liczbie podmiotów, uzasadnia nie tylko skala stwierdzonych nieprawidłowości, ale nade wszystko charakter i kontekst ich występowania. Istotne nieprawidłowości wystqpiły bowiem wjednostkach administracji rzqdowej, które z racji nałożonych na nie zadań powinny wykazywać szczególnq dbałość o poprawne używanie symboli państwowych i stanowić wzór dla pozostałych urzędów administracji publicznej. Zarówno ustalenia kontroli, jak iwyniki ankiety oraz treść listów nadesłanych do Izby wzwiqzku z prowadzonq kontrolq, wskazujq na przypadki zaniechania działań zwiqzanych z poprawnym używaniem symboli państwowych przez niektóre urzędy w okresie poprzedzajqcym kontrole NIK. Spośród 13 jednostek administracji rzqdowej i samorzqdowej skontrolowanych przez Najwyższq Izbę Kontroli, negatywnq ocenę dotyczqcq używania godła sformułowano wobec 8 jednostek, a używania flagi w odniesieniu do 11 z nich.

Odnotowania wymaga jednocześnie właściwa reakcja kierowników jednostek kontrolowanych pole-gajqca na usunięciu większości stwierdzonych nieprawidłowości - jeszcze w trakcie kontroli.

2.2.    Synteza wyników kontroli

Ustawa o godle, barwach i hymnie Rzeczypospolitej Polskiej w sposób ogólny reguluje kwestie zwiq-zane z symbolami państwowymi. Niektóre przepisy tego aktu, kilkakrotnie nowelizowanego w zwiqzku ze zmianami ustrojowymi, sq niejednoznaczne i niespójne, przez co mogq być niezrozumiałe lub różnie interpretowane, zarówno przez urzędników administracji publicznej, jak i obywateli. Nieokreślenie szczegółowych zasad używania symboli państwowych oraz niewypracowanie reguł postępowania w tym względzie - w obrębie administracji i innych jednostek publicznych spowodowało, że godło i flaga RP eksponowane sq w sposób niejednolity. Podkreślić jednak należy, że ustawa, mimo wymienionych mankamentów, w sposób jednoznaczny określa wzór godła i flagi (str. 14-19, zał. 2).

Objęte kontrolą jednostki w sposób zróżnicowany wywiązywały się z ustawowego obowiązku umieszczania godła w pomieszczeniach urzędowych. Godło RP było obecne we wszystkich objętych sprawdzeniem pomieszczeniach urzędowych w 2 spośród 9 jednostek administracji rzqdowej oraz w 11 spośród 22 jednostek samorzqdowych. Należy podkreślić, że w skontrolowanych podmiotach w godło każdorazowo wyposażone były gabinety ścisłego kierownictwa. Odmiennie przedstawiała się natomiast sytuacja w pomieszczeniach zajmowanych przez pozostałq kadrę kierowniczq oraz w pomieszczeniach przeznaczonych do kontaktu z obywatelami. W wielu wypadkach brakowało w nich godła - w grupie urzędów centralnych objętych kontrolq najczęściej miało to miejsce w Ministerstwie Spraw Wewnętrznych i Administracji oraz w Ministerswie Spraw Zagranicznych. Przyczyn takiego stanu należy upatrywać w szczególności w braku definicji, użytego w ustawie, terminu „pomieszczenie urzędowe" (str. 19-20).

Zdecydowanie mniej korzystnie ocenić należy zgodność z ustawowym wzorem wizerunków godła umieszczanego wpomieszczeniach urzędowych, atakże wsalach posiedzeń isalach wykładowych. Ocena ta dotyczy zwłaszcza niektórych urzędów administracji rzqdowej, w których nieprawidłowości dotyczqce wizerunku godła występowały dwukrotnie częściej, aniżeli wjednostkach samorzqdu terytorialnego. Zarówno w MSZ, jak i w MSWiA więcej niż połowa objętych sprawdzeniem egzemplarzy godła była nieprawidłowa, co dotyczy również wyposażenia gabinetów członków ścisłego kierownictwa tych ministerstw. Stwierdzone niezgodności dotyczyły głównie braku tarczy, nieprawidłowej kolorystyki i błędów w samym wizerunku orła. W tym kontekście pozytywnie ocenić należy jednostki „mundurowe" - Ministerstwo Obrony Narodowej, Komendę Głównq Policji i Granicznq Placówkę Kontrolnq Straży Granicznej wTerespolu, a także Ministerstwo Edukacji Narodowej iSportu oraz Ministerstwo Kultury, wktórych nie stwierdzono nieprawidłowości wtym zakresie (str. 20-21).

Większość kontrolowanych podmiotów eksponowała na swoich siedzibach owalne tablice z godłem RP. W niektórych urzędach umieszczano jedynie wizerunki orła (bez tarczy), o różnej kolorystyce. Nieprawidłowe wizerunki godła widniały na budynkach 4 ambasad RP - w Bernie, Brukseli, Moskwie i Waszyngtonie, w których zasięgano informację w toku kontroli prowadzonej w MSZ. Stwierdzono również, że pomimo sygnalizowanych nieprawidłowości dotyczqcych niezgodnego zwzorem ustawowym wizerunku godła na stronach internetowych placówek dyplomatycznych RP w Stanach Zjednoczonych, przez blisko rok MSZ nie podjęło jakichkolwiek działań w tej sprawie (str. 21,24).

Obowiqzujqce regulacje prawne nie określajq zasad używania wizerunku orła ustalonego dla godła na pismach urzędowych oraz witrynach internetowych urzędów, czego konsekwencjq była niejednolita praktyka w tym zakresie (str. 21-22).

Nieprawidłowościq występujqcq w połowie wszystkich jednostek objętych kontrolq było używanie flagi oproporcjach niezgodnych zokreślonymi wustawie ogodle. W 5 spośród 13 jednostek kontrolowanych przez NIK odnotowano przypadki nieuprawnionego używania flagi zgodłem (str. 22-23).

W obowiqzujqcym stanie prawnym nie istnieje obowiqzek, aby godła i flagi sprzedawane na rynku posiadały certyfikaty zgodności zwymogami ustawowymi. Wtrakcie zakupów zachodziła zatem konieczność każdorazowego sprawdzania, czy odpowiadajq one wzorom ustawowym. Tymczasem osoby odpowiedzialne za dokonywanie zakupów nie dokonywały takiej weryfikacji, pomimo że - jak wykazały wyniki przeprowadzonej wzwiqzku z kontrolq NIK ekspertyzy - objęte sprawdzeniem godła wymogów takich nie spełniały. Również wyniki specjalistycznych badań laboratoryjnych flagi wskazały, że ich barwy nie odpo-wiadajq parametrom ustawowym. Podkreślić należy przy tym, że wwypadku flagi nie istniała realna możliwość zweryfikowania odcienia barw (współrzędnych trójchromatycznych) przez kupujqcego, gdyż można tego dokonać jedynie w warunkach laboratoryjnych. Ponadto, od wejścia w życie ustawy o godle, nastq-piły znaczqce zmiany w technologii produkcji materiałów z których wytwarzane sq flagi (str. 27-28).

Jedynie w pojedyńczych przypadkach, w skontrolowanych jednostkach wyznaczono osoby odpowiedzialne za umieszczanie godła i flagi. W żadnej z nich służby kontroli wewnętrznej nie sprawdzały poprawności używania symboli państwowych (str. 26).

Zgodnie z ustawq o godle, Minister Kultury zobowiqzany został do zatwierdzania tekstu muzycznego hymnu państwowego w układach na zespoły chóralne, instrumentalne i instrumentalno - wokalne. Działania takie nie zostały podjęte, co uzasadniano tym, że do ministerstwa nie wpłynqł ani jeden wniosek w tej sprawie. W ocenie NIK, wprawdzie Minister Kultury nie został upoważniony przepisami ustawy o godle do występowania do podmiotów wykonujqcych hymn z żqdaniem przedstawienia tekstów muzycznych w celu zatwierdzenia, to jednak posiadał zarówno urzędowq wiedzę o tym, że żaden podmiot nie uzyskał zatwierdzenia hymnu, jak i wiedzę powszechnie dostępnq, że takie publiczne wykonania hymnu majq miejsce. Minister kierujqcy działem administracji rzqdowej nie może być zatem jedynie biernym wykonawcq regulacji ustawowych, gdyż spoczywa na nim obowiqzek podejmowania działań zmierzajqcych do usunięcia niezgodności stanu faktycznego z obowiqzujq-cym porzqdkiem prawnym (str. 25-26).

Większość obywateli deklaruje, że symbole państwowe majq znaczenie w ich życiu. Jednocześnie ponad połowa osób badanych przez OBOP zadeklarowała, że gdyby otrzymała flagę, zdecydowanie by jq wywiesiła wtakich dniach. Nieco ponad połowa ankietowanych była też zdania, że symbole państwowe pojawiajq się „tak często jak trzeba", zaś jedna trzecia uznała, że sytuacja ta występuje zbyt rzadko. Podkreślić należy, że wiele osób spotykało się z nieprawidłowym używaniem flag - była to ponad jedna trzecia badanych przez OBOP oraz ponad połowa autorów listów przesłanych do NIK. Zdecydowanie gorzej przedstawiała się sytuacja, jeśli chodzi o wiedzę społeczeństwa na temat dokonanej w 2004 r. nowelizacji ustawy o godle, umożliwiajqcej obywatelom swobodne używanie barw RP. Ponad dwie trzecie ankietowanych nie wiedziało też o ustanowieniu Dnia Flagi, a tylko kilka procent znało datę tego święta (str. 28-32).

2.3. Uwagi końcowe i wnioski

Wyniki kontroli wskazujq na potrzebę zasadniczej zmiany w podejściu do symboli państwowych przez organy administracji publicznej. Niezbędne jest zwłaszcza doprecyzowanie zasad ich używania, zarówno przez organy administracji i inne podmioty życia publicznego, jak i obywateli. Konieczne jest przy tym jednoznaczne uregulowanie kwestii wizerunku godła tak, aby wyeliminować zjawisko jego upowszechniania w wersjach niezgodnych z wzorem ustawowym, modyfikowanych według subiektywnych kryteriów estetycznych, w zależności od wystroju wnętrza, otoczenia lub innych okoliczności. Należy również podkreslić brak znajomości obowiqzujqcych przepisów w tym zakresie przez organy administracji publicznej.

Zdaniem Najwyższej Izby Kontroli, istnieje potrzeba uchwalenia nowej ustawy, kompleksowo regulujqcej zasady używania symboli państwowych Rzeczypospolitej Polskiej. Wprawdzie doniosłym wydarzeniem było „zwrócenie" narodowi prawa do używania symboli państwowych w 2004 r., na mocy znowelizowanych przepisami ustawy o godle, barwach i hymnie RP, to jednak w dalszym ciqgu przepisy ustawy sq niejednoznaczne, niespójne i nie rozwiqzujq wielu ważnych problemów.

Organem administracji rzqdowej odpowiedzialnym za podjęcie takiej inicjatywy, w ramach zakresu swojego działania, powinien być Minister Spraw Wewnętrznych i Administracji. NIK proponuje jednocześnie, aby w pracach nad projektem ustawy wykorzystać opracowane w efekcie przeprowadzonej kontroli „dobre praktyki". W akcie tym należałoby w szczególności:

-    wprowadzić jednoznaczne definicje podstawowych pojęć, m.in. takich jak flaga RP, flaga z godłem oraz ustalić zasady ich używania, w tym umieszczania flagi RP w relacji do flagi innego kraju lub organizacji międzynarodowej,

-    określić zasady umieszczania godła RP na budynkach stanowiqcych siedzibę urzędów, a także rodzaje pomieszczeń urzędowych, w których umieszczenie godła RP jest obowiqzkowe,

-    ustalić zasady używania wizerunku orła ustalonego dla godła, wtym na pismach urzędowych oraz w korespondencji przesyłanej drogq elektronicznq,

-    określić wymogi, jakie powinny spełniać witryny internetowe jednostek administracji publicznej, wza-kresie prezentacji godła lub wizerunku orła,

13

-    opracować wymogi kolorymetryczne dotyczqce barwy tkanin używanych do wytwarzania flagi, uwzględniajqce zmiany wtechnologii produkcji materiałów włókienniczych,

-    wprowadzić wymóg, aby organy administracji publicznej oraz inne podmioty zobowiqzane do używania symboli państwowych dokonywały zakupów godła i flagi opatrzonych certyfikatem zgodności z ustawowym wzorem.

Zdaniem NIK, należałoby również przypisać odpowiedzialność organom administracji publicznej, w tym Ministrowi Spraw Wewnętrznych i Administracji, za nadzór nad przestrzeganiem ustawy o godle.

Ponadto, zdaniem NIK, istnieje potrzeba upowszechnienia przez MSWiA dobrych praktyk używania symboli państwowych przez jednostki administracji rzqdowej, samorzqdowej i inne podmioty publiczne oraz obywateli, a także wypracowania przez Ministra Edukacji Narodowej i Sportu nowego modelu edukacji, majqcej na celu kształtowanie trwałych i świadomych nawyków postępowania z symbolami państwowymi, zarówno wtrakcie świqt i innych uroczystości, jak i na co dzień.

WAŻNIEJSZE

WYNIKI

KONTROLI

3.1.    Charakterystyka stanu prawnego oraz uwarunkowań organizacyjnych

3.1.1.    Podstawowe akty prawne

Godło, barwy i hymn Rzeczypospolitej Polskiej zostały określone w art. 28 Konstytucji RP oraz w ustawie z dnia 31 stycznia 1980 r. o godle, barwach i hymnie Rzeczypospolitej Polskiej^2/ (zwanej dalej ustawq o godle). Używanie symboli państwowych uregulowane jest również w przepisach szczególnych.

Ustawa o godle była kilkakrotnie nowelizowana. W pierwotnym brzmieniu ustawy o godle z 1980 r. utrzymany został w mocy art. 13 dekretu z 7 grudnia 1955 r. o godle i barwach Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej oraz o pieczęciach państwowych³⁷, ograniczajqcy prawo obywateli do używania symboli państwowych oraz określajqcy kary za nieuprawnione używanie symboli państwowych. Do 1 lipca 1985 r. za nieuprawnione użycie godła, wizerunku orła ustalonego dla godła lub flagi państwowej z godłem, groziła kara aresztu do roku i kara grzywny do 10.000 zł albo jedna z tych kar. Możliwość powszechnego używania symboli państwowych wprowadzona została dopiero na mocy ostatniej nowelizacji ustawy o godle z dnia 20 lutego 2004 r. Wprowadzono wówczas przepis, że każdy ma prawo używać barw Rzeczypospolitej Polskiej, w szczególności w celu podkreślenia znaczenia uroczystości i wydarzeń, z uwzględnieniem ustawowego nakazu, dotyczqcego otaczania tych symboli czciq i szacunkiem^4/ Warto zaznaczyć, że w tytule ustawy o godle, aż do 1 kwietnia 1999 r., posługiwano się nieaktualnq nazwq - Polska Rzeczypospolita Ludowa^5/.

Wielokrotne zmiany ustawy oraz zawarte w niej liczne odesłania do przepisów wykonawczych spowodowały szereg problemów interpretacyjnych. Brak większości aktów wykonawczych wskazanych w ustawie (niezrealizowano 3 spośród 5 obligatoryjnych upoważnień ustawowych), posługiwanie się przez ustawodawcę terminem święto państwowe, brak definicji pomieszczenia urzędowego, zamienne używanie pojęcia barwy RP i flaga RP, jak również częściowe i niejednoznaczne uchylenie przepisów dekretu z dnia 7 grudnia 1955 r.^6/, to tylko niektóre problemy, z którymi spotykajq się adresaci ustawy.

W zwiqzku z tym, że ustawodawca w ustawie o godle nie określił zasad posługiwania się symbolami państwowymi, NIK z pomocq specjalistów z dziedziny heraldyki (nauki badajqcej poczqtki, rozwój, znaczenie prawne oraz zasady kształtowania plastycznego herbów) oraz weksylologii (nauki zajmujqcej się badaniem dziejów flag, bander, sztandarów, chorqgwi, proporców oraz objaśnianiem barw i znaków) opracowała wzorce dobrej praktyki używania symboli państwowych przez administrację publicznq.

^2/ Dz. U. z 1980 r. Nr 7 poz. 18 ze zm.

^3/ Dz. U. Nr 47 poz. 314 ze zm.

^4/ Art. 5 ust. 2 ustawy o godle.

^5/ Tytuł ustawy został zmieniony przez art. 43 pkt 1 ustawy z dnia 4 września 1997 r. o działach administracji rzqdowej (Dz.U. Nr 141 poz. 943), która weszła wżycie zdniem 1 kwietnia 1999 r.

^6/ patrz przypis 3.

Z inicjatywy Prezydenta RP, w kwietniu 2004 r., utworzono zespół do spraw unormowania przepisów dotyczqcych symboli państwowych, z udziałem czołowych specjalistów w dziedzinie weksylologii. Zadaniem zespołu jest opracowanie projektu nowej ustawy o symbolach państwowych, która w sposób szczegółowy, systematyczny i całościowy ureguluje stan prawny wtej dziedzinie. Prace zespołu trwajq.

3.1.2. Wymogi dotyczqce symboli

3.1.2.1. Godło Rzeczypospolitej Polskiej

Godłem ^7/ RP jest wizerunek orła białego ze złotq koronq na głowie zwróconej w prawo, z rozwiniętymi skrzydłami, z dziobem i szponami złotymi, umieszczony w czerwonym polu tarczy^8/.

W ustawie o godle uregulowano używanie wizerunku orła ustalonego dla godła, umieszczanie godła wewnqtrz pomieszczeń oraz na budynkach stano-wiqcych siedziby urzędowe jednostek. Obowiqzek używania wizerunku orła ustalonego dla godła przypisano bardzo szerokiej grupie podmiotów, obejmujqcej jednostki państwowe, samorzqdowe, jak i niektóre instytucje niepubliczne, np. niepaństwowe szkoły wyższe. W ustawie o godle ^10/ określono katalog podmiotów, które majq obowiqzek umieszczania godła wewnqtrz swoich siedzib, w pomieszczeniach urzędowych i salach posiedzeń, salach wykładowych i lekcyjnych. Należq do nich organy państwowe, organy samorzqdowe, kluby, koła i zespoły parlamentarne oraz biura parlamentarzystów, jednostki sił zbrojnych, szkoły i placówki oświatowo - wychowawcze, polskie placówki za granicq. O ile nie budzi wqtpliwości, jakie pomieszczenie należy uznać za salę posiedzeń, salę wykłado-wq czy lekcyjnq o tyle istotny problem pojawia się przy próbach wskazania jednoznacznej interpretacji pojęcia „pomieszczenie urzędowe". Brak ustawowej definicji prowadzi do dużej dowolności w zakresie umieszczania godła w pomieszczeniach urzędów. Dla potrzeb kontroli NIK przyjęto, że za pomieszczenia urzędowe uznać należy pomieszczenia zajmowane przez kadrę kierowniczq jednostki oraz pomieszczenia przeznaczone do kontaktu z obywatelami, np. biura podaw-cze, biura skarg i wniosków, biuro rzecznika prasowego.

Jedyną grupą podmiotów zobowiązaną, i wymienioną w ustawie o godle, do umieszczania godła na obiektach stanowiących jej siedziby urzędowe są przedstawicielstwa dyplomatyczne, urzędy konsularne oraz inne oficjalne przedstawicielstwa i misje za granicą ^n/. Wymóg umieszczania na obiektach stanowiących siedziby urzędowe jednostek uprawnionych do używania wizerunku

^7/ Problemy ze stosowaniem przepisów ustawy dotyczącymi godła zaczynają się już od samego pojęcia godło. Zgodnie zzasadami heraldyki (nauki o herbach), orzeł biały umieszczony w czerwonym polu tarczy, określony w ustawie pod pojęciem godło, prawidłowo powinien być nazywany herbem - godło to sam wizerunek orła, zaś orzeł umieszczony w polu tarczy to herb. Zmiana terminologii nastąpiła podczas prac nad konstytucją PRL z 22 lipca 1952 r., w celu uniknięcia skojarzeń ze szlachecką przeszłością i, niestety, przetrwała do chwili obecnej.

^8/ Wizerunek godła został określony w art. 2 ustawy o godle, a jego wzór przedstawiony w załączniku nr 1 do ustawy.

^10/ Art. 3 ust. 1 ustawy o godle.

^11/ Art. 3 ust. 3 ustawy o godle.

Wzory flagi i barw zamieszczone wzałgcznikach do ustawy o godle

Flaga państwowa

orła owalnych tablic z godłem na szarym tle i z biało czerwonym obramowaniem oraz tablic z nazwą jednostki, wynika zdekretu zdnia 7 grudnia 1955 r. o godle i barwach Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej oraz o pieczęciach państwowych ^12/. Jednak w 1980 r., wraz z wejściem w życie ustawy o godle, dekret stracił moc obowiązującą w części dotyczącej godła i barw. Taki nieostry sposób uchylenia przepisów spowodował, że obecną sytuację prawną można interpretować w ten sposób, iż z całego dekretu zachowały moc obowiązującą przepisy dotyczące pieczęci urzędowych, co oznaczałoby, że jednostki państwowe nie mają obowiązku umieszczenia na swojej siedzibie tablicy z godłem.

3.I.2.2. Barwy Rzeczypospolitej Polskiej

Zgodnie zKonstytucją barwami Rzeczypospolitej Polskiej, podlegającymi ochronie, są kolory biały i czerwony. W ustawie o godle powtórzono pojęcie barwy i uszczegółowiono ich opis. W myśl postanowień ustawy barwami RP są kolory biały i czerwony ułożone w dwóch poziomych, równoległych pasach tej samej szerokości, z których górny jest koloru białego, a dolny czerwonego. Barwy w układzie pionowym umieszcza się w ten sposób, że kolor biały powinien się znajdować po lewej stronie płaszczyzny oglądanej z przodu ^13/. Odcień barwy białej i czerwonej określono w ustawie przy pomocy współrzędnych trójchromatycz-nych oraz dopuszczalnej różnicy barwy białej i czerwonej. Ocena spełnienia tego wymogu jest możliwa wyłącznie w warunkach laboratoryjnych.

Barwy Rzeczypospolitej Polskiej stanowią składniki flagi państwowej Rzeczypospolitej Polskiej^14/. Pojęcie flagi RP nie pojawia się w Konstytucji. W ustawie o godle flaga RP również nie jest wymieniana jako jeden zsymboli państwowych. Wydaje się jednak, że należałoby w ustawie o godle silniej zaakcentować znaczenie flagi RP, nie tylko jako formy nadanej barwom RP, ale jako jednego z najważniejszych symboli państwa polskiego, otoczonego szczególną ochroną.

Flagą państwową RP jest prostokątny płat tkaniny o barwach RP, umieszczony na maszcie. W ustawie określono dwa wzory flagi państwowej^15/. Pierwszy, określony jak wyżej, i drugi, z umieszczonym pośrodku białego pasa godłem RP ^16/. W załączniku ustalono stosunek szerokości flagi do jej długości - 5 : 8. W ustawie w brzmieniu z 1980 r. określony był również stosunek wysokości godła na fladze państwowej z godłem do długości flagi (2:5), jednak przy nowelizacji ustawy w lutym 1990 r., gdy przywrócono orłowi koronę ^17/, została ona pominięta.

Obowiązek podnoszenia flagi państwowej (bez godła), został nałożony na organy władzy państwowej oraz na polskie statki żeglugi śródlądowej. Organy stanowiące jednostek samorządu terytorialnego mają obowiązek podnoszenia flagi państwowej wyłącznie w czasie ich sesji ^18/. Z okazji uroczystości oraz rocznic ^12/ Dz.U. Nr 47 poz. 314 ze zm.

^13/ Art. 4 ustawy o godle.

^14/ Art. 5 ust 1 ustawy o godle.

^15/ Art. 6 ustawy o godle.

^16/ Załącznik nr 3 do ustawy o godle.

^17/ Ustawa z dnia 9 lutego 1990 r. o zmianie przepisów o godle, barwach i hymnie Rzeczypospolitej Polskiej [Dz.U. nr 10, poz. 60]

^18/ Organami stanowiącymi jednostek samorządu terytorialnego są: rada powiatu, rada gminy, sejmik województwa.

i świqt państwowych flagę RP podnoszą organy administracji rządowej i inne organy państwowe oraz państwowe jednostki organizacyjne, a także organy jednostek samorządu terytorialnego i samorządowe jednostki organizacyjne. Ponadto ustawodawca dopuścił również możliwość umieszczania flagi państwowej bez godła w innych miejscach niż wymienione w ustawie ^19/.

Obowiązujące przepisy nie określają rodzaju i charakteru uroczystości oraz rocznic i świąt państwowych, zokazji których flaga jest podnoszona. Dodatkowym źródłem nieporozumień może być określenie „święta państwowe". Zgodnie zterminologią stosowaną w innych aktach prawnych jedynym świętem państwowym wPolsce jest 1 maja (Święto Pracy), natomiast 3 maja i 11 listopada to święta narodowe (Święto Narodowe Trzeciego Maja i Narodowe Święto Niepodległości). ^20/ Warto również zaznaczyć, że w art. 5 ust 2 ustawy o godle jest mowa o świętach, a nie o świętach państwowych. Interpretując dosłownie ustawę należałoby przypuszczać, że wszyscy są uprawnieni do wywieszania flagi RP zokazji świąt, a organy wymienione wart.7 ust. 1 pkt 6 są zobowiązane do jej wywieszania jedynie w dniach świąt państwowych, czyli tylko w dniu 1 maja.

Kolejnym problemem jest posługiwanie się flagą państwową z godłem przez podmioty do tego nieuprawnione. Zgodnie z ustawą są dwa wzory flagi państwowej ^21/. W myśl art. 7 ust. 1 pkt 6 ustawy o godle, flagę państwową Rzeczypospolitej Polskiej (czyli określoną wart. 6. ust 1), podnoszą organy administracji rządowej i inne organy państwowe. W art. 8 natomiast, zostały wymienione podmioty uprawnione i zobowiązane do podnoszenia flagi państwowej z godłem (czyli określonej wart. 6 ust. 2). Należy przyjąć, że intencją ustawodawcy było ścisłe rozgraniczenie podmiotów uprawnionych do używania flagi z godłem i bez godła. W przeciwnym przypadku art. 8 i 9 byłyby zbędne.

W wyniku ostatniej nowelizacji ustawy o godle ustanowiono dzień 2 maja Dniem Flagi Rzeczypospolitej Polskiej^22/. W uzasadnieniu do poselskiego projektu nowelizacji ustawy o godle^23/ jako cele ustanowienia obchodów Dnia Flagi wskazano konieczność przypominania społeczeństwu historii i tradycji symboli państwowych. Zabrakło jednak, zarówno w projekcie jak i w ustawie, wskazówek, jak obchodzić Dzień Flagi. Po raz pierwszy Dzień Flagi był obchodzony w 2004 r.

Wyniki analizy porównawczej prawodawstwa wybranych krajów wskazują, że przepisy dotyczące flagi państwowej są bardziej szczegółowe (patrz zał. nr 3).

Flaga państwowa z godłem Rzeczypospolitej Polskiej

Warszawa - 11 listopada 2004 r., sprzedaż flag z godłem

Małopolski Urzqd Wojewódzki, Wydział Polityki Społecznej

Małopolski Urzqd Wojewódzki, gabinet dyrektora generalnego

MSWiA, gabinet dyrektora

M SWi A, gabinety dyrektorów

podczas uroczystości oraz świqt i rocznic państwowych ^26/. W ustawie o godle zobowiqzano Ministra Kultury i Sztuki do zatwierdzania tekstu muzycznego hymnu państwowego w układach na: zespoły chóralne, instrumentalne i instrumen-talno - wokalne ^27/. Publiczne wykonywanie lub odtwarzanie hymnu jest dozwolone tylko w układach określonych w ustawie lub zatwierdzonych przez ministra ^28/ . Jednocześnie powszechnie znane sq przypadki różnorodnych wykonań hymnu państwowego odbiegajqcych od określonych w ustawie wzorców, jak również nie zatwierdzone przez ministra kultury i sztuki, które nie spowodowały żadnej reakcji ministerstwa ^29/. Brak ustawowych narzędzi umożliwiajqcych ministerstwu egzekwowanie zgodnego z ustawq lub zatwierdzonego przez ministra wykonania hymnu, nie usprawiedliwiajq jednak bezczynności ministerstwa wtym zakresie.

3.1.3. Ochrona symboli państwowych

Ochronę prawnq symboli gwarantujq Konstytucja RP^30/ oraz ustawa o godle ^31/. Publiczne znieważanie, niszczenie, uszkadzanie lub usuwanie godła, sztandaru, chorqgwi, bandery, flagi lub innego znaku państwowego zagrożone sq w Kodeksie Karnym grzywnq, karq ograniczenia wolności albo pozbawienia wolności do roku^32/. Naruszanie przepisów o godle, barwach i hymnie Rzeczypospolitej Polskiej zagrożone jest w Kodeksie wykroczeń karami aresztu lub grzywny. ^33/ Ponadto, w ustawie o godle zawarto ogólny przepis, że otaczanie symboli RP czciq i szacunkiem jest prawem i obowiqzkiem każdego obywatela, wszystkich organów państwowych, instytucji i organizacji^34/.

Symbole państwowe nie mogq być zamieszczane na przedmiotach przeznaczonych do obrotu handlowego, ale dozwolone jest ich umieszczanie na przedmiotach przeznaczonych do obrotu handlowego w formie stylizowanej lub artystycznie przetworzonej^35/. W przepisie tym ustawodawca pominqł jednak bardzo ważny element, a mianowicie zachowanie należytego szacunku i czci. Chociaż wydaje się to oczywiste, wiele form artystycznego wyrazu z użyciem symboli państwowych narusza szacunek, cześć a nierzadko również dobry smak.

Chociaż według oficjalnych statystyk liczba stwierdzonych przestępstw przeciw symbolom państwowym jest niewielka (45 w 2003 r. i 96 w 2004, co stanowiło poniżej jednej tysięcznej procenta wszystkich stwierdzonych przestępstw), to

jednak ponad jedna trzecia osób (34%) biorqcych udział w badaniu opinii publicznej ^36/ oraz ponad połowa osób, które napisały do NIK w zwiqzku z przepro-wadzanq kontrolq^37/, spotkała się z niewłaściwym używaniem symboli lub nie-traktowaniem ich z należnq czciq i szacunkiem.

3.2.    Istotne ustalenia kontroli

3.2.1.    Symbole państwowe w administracji publicznej

Godło i flaga Rzeczypospolitej Polskiej, jako symbole państwowe, odgrywa-jq szczególnq rolę w każdym urzędzie, w którym załatwiane sq sprawy obywateli. Ich obecność powinna stanowić wyraz poszanowania prawa przez urzędników oraz postawy służby wobec obywateli.

3.2.1.1.    Godło RP

W ustawie ogodle wskazano rodzaje pomieszczeń, wktórych wszczegól-ności należy umieszczać godło RP^38/. Należq do nich m.in. pomieszczenia urzędowe, sale posiedzeń, sale wykładowe i lekcyjne należqce do organów państwowych i organów samorzqdowych.

W zwiqzku z brakiem ustawowego zdefiniowania terminu „pomieszczenie urzędowe", praktyka umieszczania godła w urzędach była niejednolita. W czterech jednostkach przyjęto założenie, że godło jest umieszczane we wszystkich pomieszczeniach zajmowanych przez pracowników urzędu oraz w salach wykładowych (MON, Graniczna Placówka Kontrolna Służby Granicznej wTerespo-lu, UG wZielonkach, UMiG wWieliczce). WMinisterstwie Kultury godło umieszczono wyłqcznie wgabinetach kierownictwa resortu, wsali posiedzeń kierownictwa oraz w gabinetach dyrektorów departamentów. W MSWiA sprawę umieszczania godła w pomieszczeniach urzędowych określono w przepisach wewnętrznych ustalajqc, że w godło należy wyposażyć pokój dyrektora, zastępcy dyrektora, doradcy ministra i naczelnika^39/. W wyniku kontroli NIK stwierdzono jednak, że regulacje te nie były w pełni przestrzegane^40/.

Godło RP umieszczone było we wszystkich pomieszczeniach zajmowanych przez członków „ścisłego" kierownictwa oraz prawie wszystkich salach posiedzeń kontrolowanych urzędów^41/. Jednocześnie prawie 1/4 pomieszczeń zajmowanych

MSWiA, gabinet ministra, sekretarza stanu, podsekretarzy stanu, dyrektorów departamentów

MSZ, gabinety członków kierownictwa, dyrektorów, wicedyrektorów

^36/ Badanie przeprowadzone zostało na zlecenie NIK przez Ośrodek Badania Opinii

Publicznej Sp.z o.o. w grudniu 2004 r. Objęto nim ogólnopolską, losową, reprezentatywną próbę - 1005 mieszkańców Polski w wieku 15 lat i więcej.

^37/ Do NIK wpłynęło 227 odpowiedzi na list Prezesa NIK skierowany do obywateli, zamieszczony w dniu 23 listopada 2004 r. w Gazecie Wyborczej, zawierajqcy prośbq o podzielenie się refleksjami na temat symboli państwowych.

^38/ Art. 3 ust. 1.

^39/ Decyzja Dyrektora Generalnego nr 38 z4 lipca 2002 r. w sprawie wyposażenia w sprzęt kwaterunkowy pomieszczeń w MSWiA

^40/ Szczegółowe dane na ten temat zamieszczono w załqczniku nr 6 „Zestawienie najważniejszych nieprawidłowości dotyczqcych używania godła".

^41/ Pod pojęciem ścisłego kierownictwa rozumieć należy ministra, sekretarza i podsekretarzy stanu, wojewodę i wicewojewodów, dyrektorów generalnych.

MSZ, wybrane pomieszczenia

MSZ, gabinet Dyrektora Biura Dyrektora Generalnego

Urzqd m.st. Warszawy, Dzielnica Bemowo, gabinet jednego z naczelników

Urzqd m.st. Warszawy, Dzielnica Praga Północ, gabinet burmistrza

jednak wskazówek, które mogłyby być wykorzystane w praktyce. Dla potrzeb kontroli NIK określone zostały zasady „dobrych praktyk", opisujqce m.in. sposób eksponowania godła wpomieszcze-niu urzędu. Zgodnie z nimi, godło państwowe należy umieszczać w taki sposób, aby było widoczne w chwili wejścia do pomieszczenia urzędowego, najlepiej znajdować nad urzędnikiem, na ścianie na wprost drzwi, a wjego bezpośrednim otoczeniu nie powinny być umieszczane żadne inne obiekty. Poczynione w toku kontroli ustalenia wskazały na pojedyncze przypadki niewłaściwego umieszczania godła, polegajqce, wszczególności, na umieszczaniu wjego bezpośrednim sqsiedztwie innych przedmiotów (np. rycin, herbów lokalnych, zdjęć, tablic informacyjnych itp.) lub wniewłaściwych miejscach, np. w kqcie, częściowo za kotarq, lub też nad drzwiami. Nieprawidłowości takie stwierdzono w 5 jednostkach kontrolowanych przez NIK oraz w 7 jednostkach dzielnicowych skontrolowanych przez Biuro Kontroli Wewnętrznej i Audytu Urzędu m.st. Warszawy ^46/.

Pomimo mogpcego budzić wptpliwości interpretacyjne stanu prawnego, dotyczpcego obowipzku umieszczania godła na obiektach stanowipcych siedziby urzędów, owalne tablice z godłem znajdowały się wwiększości urzędów skontrolowanych przez NIK oraz we wszystkich jednostkach dzielnicowych m.st. Warszawy. Tablice te nie miały jednak jednolitego wyglpdu ^47/. Owalnych tablic zgo-dłem nie było w4 z13 jednostek kontrolowanych, tj. MK, MON, MSZ i WMUW wOlsztynie. Na ścianie przy wejściu do budynków tych urzędów umieszczono wizerunki orła (bez tarczy), w całości wykonane w metalu, w kolorze czarnym lub złotym.

Brak jednolitych zasad dotyczpcych zamieszczania godła odnosi się również do witryn internetowych urzędów administracji publicznej, wtym stron biuletynu informacji publicznej. Niektóre urzędy nie umieszczały na nich godła, bqdż przedstawiały je w wersjach odbiegajpcych od wzoru ustawowego.

Ustawa o godle nie reguluje sprawy umieszczania wizerunku orła ustalonego dla godła na przesyłanych pismach urzędowych, czego konsekwencjp jest brak jednolitych zasad postępowania w tym zakresie. Kwestię tę starano się rozwipzać w MSWiA ustalajpc, że blankiety korespondencyjne z wizerunkiem orła ustalonego dla godła państwowego mogq być używane tylko do sporzpdzania

^46/ MSZ, MENiS, Kraków, Zielonki, Wieliczka, jednostki dzielnicowe: Żoliborz, Włochy, Wawer, Ursus, Targówek, Praga Północ, Mokotów.

^47/ W czasach II Rzeczypospolitej wyłpczne uprawnienie do produkcji tych tablic posiadała Mennica Państwowa, dzięki temu wszystkie tablice umieszczone na urzędach, szkołach i innych instytucjach publicznych były jednakowe, a przy tym cechowała je wysoka jakość wykonania.

Urzqd Miasta wWieliczce, gabinet drugiego zastępcy burmistrza

Urzqd Gminy Zielonki, gabinet wójta

Urzqd Gminy Zielonki, pokój kierownika USC

pism wychodzqcych na zewnqtrz ministerstwa^48/. Niestety regulacja ta nie była w pełni przestrzegana. Warto dodać, że kwestia dotyczqca używania godła na pismach stanowiqcych korespondencję nie dotyczy jednostek administracji sa-morzqdowej, w których na pismach umieszczane sq herby lokalne. Wymóg taki by) przestrzegany we wszystkich jednostkach samorzqdowych objętych kontrolq.

3.2.I.2. Flaga RP

Zgodnie z ustawq o godle^49/, proporcja szerokości do długości flagi powinna wynosić 5:8. Tymczasem zdokonanego pomiaru 124 flag używanych przez jednostki kontrolowane wynika, że flagi były aż w 52 różnych rozmiarach. Jedynie dwie z nich charakteryzowały się prawidłowymi proporcjami, odpowiadajq-cymi wymogowi ustawowemu (jednostki dzielnicowe Ursus i Targówek), 25 (z 52 rozmiarów) miało proporcje wgranicach tolerancji 5%^50/, natomiast pozostałe 26 przekraczało tę granicę i mieściło się w przedziale proporcji od prawie 2:5 do ponad 3:4^51/.

Flagi przekraczajqce granicę tolerancji stwierdzono w7 z 13 jednostek objętych kontrolq NIK oraz w9 z 18 jednostek dzielnicowych wWarszawie, skontrolowanych przez Biuro Kontroli Wewnętrznej i Audytu Urzędu m.st. Warszawy. Podobnie jak wwypadku godła, przyczynq używania flag niezgodnych z ustawq było niesprawdzanie prawidłowości ich rozmiarów przez osoby dokonujqce zakupów.

W wyniku kontroli stwierdzono również przypadki nieuprawnionego używania flagi państwowej z godłem w pomieszczeniach urzędowych niektórych objętych kontrolq podmiotów. Miało to miejsce w5 spośród 13 skontrolowanych urzędów^52/.

Zgodnie z ustawq o godle^53/, flagę państwowq RP podnosi się na lub przed siedzibami Sejmu, Senatu, Prezydenta, Rady Ministrów oraz Prezesa Rady Ministrów. Pozostałe organy państwowe i samorzqdowe sq zobowiqzane do podnoszenia flagi w określonych okolicznościach - podczas sesji organów samorzqdo-wych lub podczas uroczystości, rocznic i świqt państwowych. Spośród urzędów objętych kontrolq NIK, na stałe flaga RP umieszczona była na lub przed siedzibq MK, MON, UMiG Wieliczka oraz Granicznej Placówki Kontrolnej wTerespolu.

Obowiqzkowe dekorowanie flagami w Polsce odbywa się cztery dni w roku: 1, 2, 3 maja oraz 11 listopada^54/. Obowiqzujqce przepisy nie określajq przy tym pory wywieszania i zdejmowania flag, co przy braku dodatkowych wskazówek

^48/ § 34 ust 3 zarządzenia nr 19 Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji w sprawie instrukcji kancelaryjnej.

^49/ Załqcznik nr 3 do ustawy o godle.

^50/ Przyjęta przez NIK granica tolerancji dla odchylenia od prawidłowej proporcji flagi.

^51/ Proporcje flagi określane sq przez wszystkie kraje np. 2:3 (Czechy, Indie, Austria), 5:8 (Szwecja), niekiedy z bardzo dużq dokładnościq np.: 10:19 (USA) lub 189:335 (Salwador). W Indiach, poza ustaleniem proporcji flagi, wprowadzono również 9 standardowych wielkości flagi (w milimetrach). Określono m.in., która wielkość ma być stosowana do umieszczania na samochodach, na samolotach, która jako proporczyki do stawiania na stole.

^52/ Małopolski Urzqd Wojewódzki, UG w Pieckach, MSZ, MON, KGP.

^53/ Art. 7 ustawy o godle.

^54/ Np. w Szwecji sq to 24 dni w roku.

przyczyniało się do znacznej dowolności w tym względzie^55/.

W ocenie NIK, praktyka wywieszania flagi wjednostkach publicznych powinna być ujednolicona, np. przez coroczne ogłaszanie listy dni w roku, kiedy flaga ma być obowiqzkowo podnoszona. Za precyzyjnym ich określeniem opowiedziało się również MENiS, wskazujqc na potrzebę wydania przepisów, enumeratywnie ustalajqcych święta państwowe oraz rocznice, w których ma być podnoszona flaga państwowa na budynkach^56/. W tym kontekście, za przykład dobrej praktyki uznać można przyjęte w 2004 r. zasady podnoszenia flagi na Małopolskim Urzędzie Wojewódzkim, uwzględniajqce uroczystości zarówno o charakterze narodowym oraz europejskim, jak i ważne dla urzędu, z zaznaczeniem, kiedy, obok flagi państwowej, ma być wywieszona również flaga UE^57/.

Przy wywieszaniu flag różnych państw i organizacji ważna jest kolejność ich umieszczania. Kwestie te nie sq jednak regulowane prawem a wiedza na temat prawidłowego sposobu wywieszania flag nie jest powszechna^58/. Podstawowq zasadq heraldycznq jest umieszczanie flagi państwowej na pozycji uprzywilejowanej w stosunku do wszystkich innych flag. Miejscem uprzywilejowanym jest strona prawa, patrzqc od strony obiektu przed którym umieszczona jest flaga (strona, w którq zwrócona jest głowa orła)^59/. Z zasady tej wynika inna, głoszqca pierwszeństwo znaków państwowych gospodarza przed równorzędnymi im w hierarchii znakami państwa, w którego imieniu odbywa się wizyta władz państwowych. Ministerstwo Spraw Zagranicznych, do czasu przystqpienia Polski do Unii Europejskiej, stosowało zasadę dawania pierwszeństwa fladze gościa zagranicznego. Obecnie stosowana jest zasada pierwszeństwa flagi narodowej przed fla-gq gościa, z wyjqtkiem ceremonii podpisywania dokumentów, konferencji prasowych, oficjalnych fotografii itp.

^55/ Np. w Słowacji dekorowanie flagami rozpoczyna się nie wcześniej niż o godz. 22:00 dnia poprzedzajqcego, a zdejmuje się je nie później niż do godz. 8:00 dnia następnego. Dla porównania w Polsce w 2004 r., z okazji Narodowego Święta Niepodległości niektóre jednostki były udekorowane flagami przez pięć dni, a inne tylko przez jeden. Dokonany przeglqd sposobu udekorowania flagami miast, w których przeprowadzana była kontrola NIK wykazały, że na urzędach państwowych i samorzqdowych były wywieszone flagi, ale dekoracja na ogół była skromna: kilka flag, które, szczególnie w przypadku największych gmachów, sq mało widoczne lub umieszczone np. pod filarami. Natomiast wiele jednostek państwowych, np. biblioteki wogóle zapomina otym obowiqzku. Stwierdzono również brak dekoracji miejsc pamięci narodowej. Obserwacje te potwierdzajq listy od obywateli.

^56/ Z opinii Biura Dyrektora Generalnego MENiS ^57/ Dniami takimi były:

-    1 maja - Święto Państwowe - flaga RP oraz flaga Unii Europejskiej

-    2 maja - Dzień Flagi RP - flaga RP,

-    3 maja - Święto Narodowe Trzeciego Maja - flaga RP,

-    5 i 9 maja - Święta Europejskie - flaga RP oraz flaga Unii Europejskiej,

-    27 września - Dzień Polskiego Państwa Podziemnego - flaga RP,

-    10 listopada - wręczanie odznaczeń państwowych i obywatelstw przez Wojewodę Małopolskiego - flaga RP,

-    11 listopada - Narodowe Święto Niepodległości - flaga RP.

^58/ Wskazówki dotyczqce eksponowania flagi RP w stosunku do flag innych krajów i UE zostały przedstawione na stronie internetowej Ministerstwa spraw Wewnętrznych i Administracji, w artykule pt. „Zasady eksponowania flagi Unii Europejskiej na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej oraz siedzibach polskich urzędów".

^59/ Bardziej szczegółowo sposób umieszczania flag został przedstawiony wzał. nr 7.

Ambasada RP w Królestwie Belgii

Ambasada RP w USA, Waszyngton

Ambasada RP w USA, tablica przy bramie wejściowej

3.2.1.3. Godło i flaga w ambasadach RP

W ramach kontroli przeprowadzonej w MSZ, sprawdzono również sposób eksponowania godła i flagi na budynkach wybranych 4 ambasadach RP - wWa-szyngtonie, Brukseli, Bernie i Moskwie ^60/. Stwierdzono, że na żadnej zwymienio-nych placówek nie umieszczono wizerunku godła zgodnego z wzorem ustawowym. Na ich siedzibach znajdowały się mosiężne tablice z wizerunkiem orła w koronie bez tarczy, a dodatkowo, na dwóch ambasadach ^6,/ umieszczone były barwne wizerunki godła, jednak w obu przypadkach niezgodne z ustawg.

Według MSZ, zgodnie ze zwyczajem międzynarodowym na gmachach amabasad umieszcza się „dyskretne, stonowane wykonane z polerowanego mosiądzu tablice informacyjne zawierające nazwę przedstawicielstwa dyplomatycznego lub urzędu konsularnego wjęzykach kraju wysyłającego i kraju przyjmującego, zwieńczone nakładanym godłem w stylizacji i materiale adekwatnym do całości przedmiotu ^62/".

NIK nie podziela tak wyrażonego poglądu. W ocenie Izby oznaczenie siedzib ambasad RP powinno być widoczne, a umieszczone na nich godło stanowić wierne odzwierciedlenie wzoru ustawowego. Prawidłowe używanie godła i flagi RP przez polskie placówki zagraniczne ma szczególne znaczenie dla kształtowania właściwego wizerunku Polski w innych krajach. Należy zauważyć, że Konwencja wiedeńska o stosunkach dyplomatycznych daje prawo do umieszczania godła i flagi państwa wysyłającego na obiektach misji dyplomatycznych, w tym na siedzibach ambasad. Z uprawnienia tego korzystają inne kraje, które mają swoje misje dyplomatyczne w Polsce i na swoich ambasadach umieszczają należycie utrzymane, barwne godła swoich krajów.

Przedstawicielstwa dyplomatyczne są jednym z podmiotów wskazanych w ustawie o godle, które mają obowiązek podnoszenia flagi państwowej z godłem ^63/. Tymczasem przed budynkiem Ambasady RP wWaszyngtonie na maszcie umieszczona była flaga bez godła, co tłumaczono brakiem flag zgodłem będących w należytym stanie. Nieprawidłowość ta została usunięta jeszcze w czasie trwania kontroli NIK.

Nieprawidłowości w sposobie prezentowania godła występowały również na stronach internetowych niektórych ambasad RP. Na przykład, na stronach placówek RP na terenie USA umieszczone były nieprawidłowe wizerunki godła RP, z czarnymi gwiazdkami na skrzydłach, zamiast białych rozetek. Pomimo dwukrotnie przesłanych do MSZ przez Komisję Heraldyczną MSWiA pism wtej sprawie, od grudnia 2003 r. nie podjęto żadnych działań mających na celu zmianę wizerunku godła ^64/. Nieprawidłowość tę usunięto dopiero w czasie trwania kontroli NIK, w trakcie której MSZ skierował również depeszę do wszystkich placówek dyplomatycznych RP, zwracającego uwagę na konieczność przestrzegania zgodności symboli RP umieszczanych na stronach internetowych z ustawą o godle.

^60/ Ustaleń tych dokonano zasięgając informacji i pobierając wyjaśnienia od pracowników placówek - w trybie art.29 pkt 2 lit f ustawy o NIK.

^61/ Waszyngton i Berno.

^62/ Wyjaśnienie dyrektora Biura Administracji MSZ.

^63/ Art. 8 ust. 1 pkt 1 ustawy o godle.

^64/ Obydwa pisma z Komisji Heraldycznej w tej sprawie zostały omyłkowo zniszczone przez odpowiedzialnego pracownika MSZ, co, w związku z ujawnieniem w trakcie kontroli NIK, zostało ukarane karami dyscyplinarnymi.

3.2.I.4. Hymn RP

Tekst muzyczny hymnu państwowego w układach na jeden głos, na fortepian, oraz na głos i fortepian określony został w ustawie o godle. Minister Kultury wyposażony został jednocześnie w uprawnienie do zatwierdzania tekstu muzycznego hymnu państwowego w układach na zespoły chóralne, instrumentalne i in-strumentalno-wokalne^65/.

Wymóg ten nie był realizowany. Brak takich działań uzasadniano m.in. tym, że do ministerstwa nie wpłynqł żaden wniosek o zatwierdzenie tekstu muzycznego hymnu, zaś tradycja wykonywania hymnu sprawiła, że prawie każdy z większych zespołów artystycznych dysponuje własnq orkiestracjq. Zwrócono również uwagę, że nie istniejq sankcje ztytułu nieprawidłowej formy wykonania hymnu, ministerstwo nie byłoby w stanie wykonywać funkcji kontrolnej w tym zakresie, ze względu na dużq liczbę wykonań hymnu oraz brak specjalistów posiadajqcych umiejętność czytania i rozpoznawania nut^66/.

Najwyższa Izba Kontroli nie podziela tak sformułowanego stanowiska. Minister Kultury, jako organ kierujqcy działem kultura i ochrona dziedzictwa narodowego obowiqzany jest do inicjowania i opracowywania polityki Rady Ministrów, przedkładania inicjatyw i projektów aktów normatywnych na posiedzenia Rady Ministrów oraz wykonywania polityki Rady Ministrów^67/. Minister kierujqcy działem administracji rzqdowej nie może być zatem jedynie biernym wykonawcq regulacji ustawowych, wchodzqcym w relacje prawne z podmiotami zewnętrznymi tylko wtedy, gdy na wniosek tych podmiotów wykonuje zadania administracji. Ma on obowiqzek aktywnego reagowania na zjawiska występujqce w zakresie jego działalności^68/. Wprawdzie faktycznie Minister Kultury nie został upoważniony przepisami ustawy o godle do występowania do podmiotów wykonu-jqcych hymn z żqdaniem przedstawienia tekstów muzycznych w celu zatwierdzenia, to jednak posiadał zarówno urzędowq wiedzę o tym, że żaden podmiot nie uzyskał zatwierdzenia hymnu, jak i wiedzę powszechnie dostępnq, choćby z racji uczestnictwa w uroczystościach państwowych, że takie publiczne wykonania hymnu majq miejsce. Tym samym na organie tym spoczywał obowiqzek podejmowania działań zmierzajqcych do usunięcia niezgodności stanu faktycznego z obowiqzujqcymi przepisami.

Zdaniem NIK, wykonywanie hymnu RP wwersji artystycznie przetworzonej powinno być dopuszczalne, ale wyłqcznie jako wydarzenie artystyczne i pod warunkiem, że nie jest jego ośmieszeniem lub w inny sposób nie uchybia jego czci. Natomiast wykonania hymnu przy oficjalnych okazjach państwowych powinny być zgodne ze wzorami określonymi w ustawie lub przez Ministra Kultury.

^65/ Art. 12 ust. 3 i 4 ustawy o godle.

^66/ Wyjaśnienia sekretarza stanu w Ministerstwie Kultury.

^67/ Art. 34 ust. 1 ustawy z dnia 4 września 1997 r. o działach administracji rządowej (Dz. U. z 2003 r., Nr 159, poz. 1548 ze zm.).

^68/ Na przykład, Polski Komitet Olimpijski, który przekazał organizatorom igrzysk olimpijskich w Atenach w 2004 r. płytę CD z hymnem Polski, nie wystqpił do Ministra Kultury o zatwierdzenie tekstu muzycznego wysyłanego hymnu ponieważ, jak wyjaśnił Sekretarz Generalny PKOL, nie był uprzedzony o konieczności zastosowania takiej procedury. PKOL zadeklarował jednocześnie, że przy kolejnych edycjach igrzysk olimpijskich, obowiqzek ten zostanie dopełniony.

Warszawa, siedziba komornika sądowego

Należy dodać, że Minister Kultury, nie czekając na ewentualne zmiany przepisów ustawowych, zlecił opracowanie wzorcowego tekstu muzycznego hymnu na zespoły wokalne, instrumentalne i wokalno-instumentalne, który zostanie zamieszczony na stronie internetowej MK, jako wykonanie zatwierdzone przez ministra kultury^69/.

3.2.I.5. Odpowiedzialność za umieszczanie i utrzymanie godła i flagi RP

Tylko w3 spośród 13 kontrolowanych przez NIK jednostek^70/ oraz w5 z18 jednostek dzielnicowych w Warszawie, skontrolowanych przez Biuro Kontroli Wewnętrznej i Audytu ^7,/, wyznaczono osoby odpowiedzialne za umieszczanie godła i flagi RP. Najbardziej całościowo obowiązki w zakresie używania symboli określono w dwóch urzędach dzielnicowych Miasta St. Warszawy - Bemowo i Ursynów. W jednostkach tych przeprowadzano corocznie analizę zapotrzebowania na godła i flagi, polegającą na sprawdzeniu stanu godeł i flag oraz ewentualnym ich uzupełnieniu.

Z nielicznymi wyjątkami^72/, w jednostkach objętych kontrolą godła i flagi były utrzymane w dobrym stanie. Jednak treść listów od obywateli oraz wyniki przeglądu symboli umieszczonych na siedzibach urzędów dokonanego 11 listopada 2004 r. wskazały na powtarzające się przypadki eksponowania zniszczonych lub brudnych flag i godeł. Należy uznać, że na stan taki zasadniczy wpływ miało zarówno nieprzypisanie odpowiedzialności za dbałość o należyty stan eksponowanych w urzędzie symboli państwowych, jak i nieprzeprowadzanie kontroli w tym zakresie - przez komórki kontroli wewnętrznej w poszczególnych urzędach. Kontroli takiej również nie przeprowadzał i nie planował, wjednostkach administracji rządowej, Departament Kontroli, Skarg i Wniosków Kancelarii Prezesa Rady Ministrów ^73/.

Przepisy ustawy o godle, ze względu na ogólny charakter, nie zapewniają jednolitego podejścia do używania godła i flagi przez administrację publiczną. Aby wypełnić tę lukę, jednym z celów kontroli było opracowanie zasad dobrej praktyki używania symboli państwowych przez administrację publiczną. Na potrzebę przyjęcia takiego uszczegółowienia wskazywali również kierownicy jednostek kontrolowanych. Na przykład, w jednej z opinii wyrażono pogląd, że „w związku z brakiem rozporządzenia wykonawczego do ustawy o godle, barwach i hymnie RP, proponowane dobre praktyki używania symboli państwowych stanowią cenne źródło uporządkowanych informacji do upowszechnienia w formie wytycznych w zakresie używania symboli państwowych. Ich odbiorcą powinny być nie tylko jednostki administracji publicznej, ale również placówki oświatowe edukujące dzieci i młodzież w zakresie poszanowania symboli RP”^74/.

^69/ Odpowiedź Ministra Kultury na wystąpienie pokontrolne NIK.

^70/ Warmińsko-Mazurski Urząd Wojewódzki, Urząd Miasta i Gminy wWieliczce, Urząd Gminy w Pieckach.

^7I/ Bemowo, Ursynów, Rembertów, Wesoła, Żoliborz.

^72/ Małopolski Urząd Wojewódzki, Warmińsko - Mazurski Urząd Wojewódzki, Urząd Gminy w Pieckach.

^73/ Informacja dla NIK uzyskana w związku z prowadzoną kontrolą.

^74/ Z opinii Burmistrza Biskupca

W ocenie NIK, jednq z podstawowych przyczyn problemów zwiqzanych z re-alizacjq ustawy o godle jest nieprzypisanie jakiemukolwiek organowi administracji publicznej odpowiedzialności za nadzór nad przestrzeganiem zawartych w niej przepisów. Zdaniem NIK, policja oraz straż miejska powinny sprawdzać prawidłowość umieszczenia oraz stan godeł i flag i posiadać uprawnienie do wystawiania mandatów, np. za niewywieszenie flagi przez jednostkę zobowiqzanq z okazji świqt państwowych i narodowych. Rozwiqzanie takie przyjęto m.in. na Słowacji ^75/, gdzie nadzór nad wykonaniem ustawy o symbolach państwowych powierzono Ministerstwu Spraw Wewnętrznych, urzędom wojewódzkim i powiatowym, których zadaniem jest wskazywanie na nieprawidłowości i egzekwowanie ich usunięcia. Urzędom powiatowym nadano również uprawnienie do wystawiania mandatów. Na potrzebę wprowadzenia całościowego nadzoru nad wykonywaniem ustawy wskazywało również Ministerstwo Kultury stwierdzajqc, że: „...stosowanie symboli narodowych (w znakomitej większości opisane w dokumencie „Zasady dobrej praktyki obchodzenia się z symbolami narodowymi) powinno być uregulowane prawem, a organem najbardziej odpowiednim do tworzenia projektów aktów prawnych, a potem nadzoru nad jego wykonaniem, ze względu na rangę sprawy, wydaje się być Prezydent Rzeczypospolitej Polskiej, a urzędem odpowiedzialnym - Kancelaria Prezydenta RP"^76/.

3.2.2. Oferta rynkowa dotyczqca godła i flagi RP

Flagi i godło sq wytwarzane przez wielu producentów a obowiqzujqce przepisy prawa nie przewidujq obowiqzku zaopatrywania symboli państwowych wcertyfikaty, potwierdzajqce ich zgodność zwymogami ustawowymi. Producenci, szczególnie godła, wykorzystujqc różne techniki i materiały, wytwarzajq częstokroć godła niezgodne zwzorem ustawowym, ozróżnicowanej estetyce.

W zwiqzku z prowadzonq kontrolq dokonano zakupu egzemplarzy godła wwybranych sklepach w Polsce, w których m.in. zaopatrywały się kontrolowane urzędy, a następnie dokonano ich ekspertyzy. Spośród 30 sprawdzonych egzemplarzy godła tylko jeden, będqcy reprodukcjq wzoru określonego w ustawie o godle, był prawidłowy. W sporzqdzonej ekspertyzie wskazano, że producenci dość powszechnie wykorzystujq bardziej lub mniej przetworzone wizerunki godła dostępne na różnych stronach internetowych ^77/.

Ekspertyzq objęto również zakupione w tym celu, w różnych punktach sprzedaży w których zaopatrywały się kontrolowane jednostki, 9 sztuk flag. Żadna z nich nie spełniała wymogów ustawowych dotyczqcych proporcji i odcienia barwy (współrzędnych trójchromatycznych), określonych w ustawie o godle. Według opinii Głównego Urzędu Miar wzakresie metod pomiarowych, jak również dostępności na rynku materiałów, które mogłyby posłużyć do uszycia flag, od czasu uchwalenia ustawy wystqpiły duże zmiany uwarunkowane postępem technologicznym. W szczególności dotyczy to upowszechniania się materiałów włókienniczych bazujqcych na tworzywach sztucznych, silnie reagujqcych na obecne

^75/ Ustawa Rady narodowej Republiki Słowackiej z dnia 18 lutego 1993 r. o symbolach państwowych republiki Słowackiej i ich stosowaniu (Dz. U. z 1993 r. Nr 63).

^76/ Fragment z opinii sekretarza stanu w Ministerstwie Kultury.

^77/ Fragment z opinii po ekspertyzie godeł, przygotowanej na zlecenie NIK.

Dziwnów, zdjęcie flagi przy pomniku marynarzy nadesłane przez Waldemara T.

Małopolski Urzqd Wojewódzki Wydział Skarbu Panstwa

zdecydowanie za często raczej za często
zdecydowanie za rzadko trudno powiedzieć		53% 60

Na czym najczęściej polega niewłaściwe użycie symboli panstwowych?
	18% 17%

raczej tak zdecydowanie tak

39%

3.2.4. Propagowanie wiedzy dotyczqcej symboli państwowych

się głównie na lekcjach historii, wiedzy o społeczeństwie, języka polskiego, godzi- ^pomor^ski - ^byte ^^óciz^ci: ó/dgoskte,

elblqskie, gdańskie, koszalińskie, słupskie,

nach do dyspozycji wychowawcy klasy, tzw. ścieżek edukacyjnych - europejskiej    szczecińskie, toruńskie.

i regionalnej. Do tego celu wykorzystywane sq również formy pozalekcyjne, takie jak akademie, gabloty i gazetki szkolne, izby pamięci i tradycji, a także konkursy i wycieczki do muzeów. Większość szkół korzysta również z własnych lub opracowanych przez kuratoria „ceremoniałów szkolnych", które majq na celu propagowanie symboli narodowych oraz kształtowanie postaw patriotycznych ^78/. Pozytywnym przykładem było przekazanie szkołom i placówkom województwa kujawsko-pomorskiego przez Kuratorium Oświaty w Bydgoszczy opracowania zawiera-

jqcego zasady eksponowania flagi Unii Europejskiej w instytucjach podległych nadzorowi ^79/. Stanowiło to reakcję na sygnały o zbyt swobodnym stosowaniu zasad „protokołu flagowego". Tylko jedno kuratorium oświaty przyznało, że brak jest spontanicznego, dobrowolnego udziału dzieci i młodzieży wuroczystościach organizowanych przez instytucje zewnętrzne, a znajomość hymnu państwowego przez

Z listów do Prezesa NIK

Pracuję w zagranicznej korporacji. Nie ma tu miejsca na podziały narodowe i afiszowanie się symbolami narodowymi. Sławek

^78/ Z obserwacji przebiegu zajęć poświęconych wychowaniu patriotycznemu wjednym z warszawskich przedszkoli oraz w liceum ogólnokształcqcym wynika, że wiedza na temat symboli narodowych przekazywana jest adekwatnie do możliwości percepcji dzieci i młodzieży. Dzieci pytane o flagę polskq i hymn, potrafiły właściwie wskazać (narysować) okoliczności ich używania. Dla młodzieży pojęcie patriotyzmu, poza jego tradycyjnym pojmowaniem, wiqzało się również z przestrzeganiem prawa.

^79/ Kuratorium Oświaty w Bydgoszczy opracowało własne zasady na podstawie opracowania Komisji Heraldycznej MSWiA. MSWiA zamieściło na swojej stronie internetowej Zasady eksponowania flagi Unii Europejskiej na terytorium RP na siedzibach polskich urzędów

uczniów ogranicza się najczęściej do jednej zwrotki (podobne wnioski, po przeprowadzeniu ankiet w szkołach, zamieściła prasa w innym rejonie kraju)^80/.

Zuzia lat 5

Damian lat 6

Z wypowiedzi obywateli, stanowigcych odpowiedź na list Prezesa NIK można wnioskować, że propagowanie symboli państwowych - historii symboli i prawidłowych wzorców postępowania - w odbiorze społecznym jest niewystarczajgce. Autorzy listów wielokrotnie zwracali też uwagę na dużo bardziej powszechng, aniżeli w Polsce, obecność symboli państwowych w innych krajach.

Istotng rolę w propagowaniu symboli państwowych odgrywajg środki przekazu ^81/. W audycjach Polskiego Radia S.A. tematyka ta pojawiała się w różnych programach, głównie w Programie 1 PR, który „ze szczególng starannościg przygotowywał się do nagłośnienia i utrwalenia w pamięci słuchaczy nowego święta, obchodzonego od 2004 roku Dnia Flagi. (...) Do akcji upowszechnienia nowego święta przyłgczyły się - stosownie do swojej specyfiki - także pozostałe programy PR"^82/. Przedstawione wcześniej wyniki badania opinii publicznej wskazujg, że wiedza na ten temat była jednak znikoma.

Należy nadmienić, że informacja o rozpoczęciu kontroli NIK dotyczgcej używania symboli państwowych wzbudziła zainteresowanie społeczne, czego wyrazem były nie tylko przesyłane do NIK listy, ale również podejmowane inicjatywy obywatelskie, polegajgce m.in. samorzutnym sprawdzaniu poprawności symboli państwowych umieszczanych w urzędach administracji publicznej. W niektórych z nich dokonano wymiany flag i godeł, w przypadku niezgodności z wymogami ustawowymi. Nawet samo zainteresowanie się tym zagadnieniem jest pozytywng reakcjg.^83/ Zareagowali też niektórzy nauczyciele i studenci, podej-mujgc własne badania ^84/.

Należy podkreślić, że w innych krajach podstawowa wiedza o symbolach państwowych jest egzekwowana od osób ubiegajgcych się o obywatelstwo. Dzieje się tak m.in. w USA, Kanadzie, Szwajcarii⁸⁵⁷. W Polsce tego rodzaju wymóg prawny nie obowigzuje.

^80/ Tam, gdzie sprawdzono, okazało się, że skuteczność przekazywania wiedzy na temat symboli państwowych jest bardzo niska. Np. w Dzienniku Wschodnim Lubelskim zamieszczono 17 lutego 2005 r. informację o wynikach ankiety przeprowadzonej wśród gimnazjalistów i licealistów w 6 lubelskich szkołach. - dzieci nie znajg autora słów hymnu , a zaśpiewać potrafig tylko pierwszg zwrotkę i refren (lepsi uczniowie nawet drugg). Zachowanie uczniów podczas uroczystości świadczy o braku szacunku dla godła i flagi. Jednocześnie ankietowane młode osoby uważajg, że kochajg Polskę.

^81/ Ustawa z dnia 29 grudnia 1992 o radiofonii itelewizji (Dz.U. z2001 r. Nr 101 poz. 114 ze zm.).

^82/ Pismo J.M. Osińskiego, dyrektora Biura Programowego Polskiego Radia S.A. (z pisma wynika, że łgcznie tematyce tej poświęcono ok. 380 minut czasu programowego).

^83/ Przeprowadzenie ankiet przez Zachodniopomorskie Kuratorium Oświaty w 35 szkołach omawiała prasa regionalna (m.in. „Głos Pomorza" z31.12.2004. „Gazeta Wyborcza-Szczecin" z28.12.2004) Kuratorium oceniło pozytywnie wyniki ankiety, jednak dostrzeżono również konieczność wprowadzenia zmian w sposobie wychowania patriotycznego w szkołach. Zbyt wielu uczniów nie wie co oznacza słowo patriotyzm, często też nie znajg słów hymnu narodowego.

^84/ Np. członkowie koła naukowego socjologii z Wrocławia przeprowadzili ankietę tematycznie zwigzang zsymbolami państwowymi wśród młodzieży akademickiej.

^85/ Np. w Kanadzie należy udzielić odpowiedzi m. in. na następujgce pytania: Jak wyglgda flaga Kanady; jaka pieśń jest hymnem państwa i zacytować dwie pierwsze linie; jakie jest pochodzenie nazwy państwa ijakie zwierzę jest oficjalnym symbolem państwa.

INFORMACJE DODATKOWE

0    PRZEPROWADZONEJ KONTROLI

4.1. Przygotowanie kontroli

Najwyższa Izba Kontroli po raz pierwszy dokonała oceny używania symboli Rzeczypospolitej Polskiej przez jednostki administracji publicznej. W badaniach kontrolnych skoncentrowano się na szczegółowym zbadaniu kilku wybranych, kluczowych dla tego zagadnienia naczelnych organów administracji, które powinny odgrywać wiodqcq rolę w kształtowaniu kultury używania symboli narodowych zarówno w kraju, jak

1    za granicq. W celu uzyskania danych na temat stanu faktycznego w krótkim czasie i przy zastosowaniu możliwie niskich kosztów kontroli zdecydowano się przeprowadzić kontrolę w 5 jednostkach administracji rzqdowej szczebla centralnego oraz w wybranych losowo 2 urzędach wojewódzkich i w organach samo-rzqdowych tychże województw, również wybranych losowo - po 2 urzędy miasta i urzędy gminy. Ponadto skontrolowano 2 jednostki służb mundurowych - Komendę Głównq Policji i Granicznq Placówkę Kontrolnq wTerespolu. Na zlecenie NIK, Biuro Kontroli Wewnętrznej iAudytu przeprowadziło kontrolę wjednostkach dzielnicowych Urzędu m.st. Warszawy.

Oprócz bezpośrednich badań kontrolnych przeprowadzonych wwybranych podmiotach administracji publicznej, wykorzystano kilka rzadziej stosowanych metod kontroli. I tak:

-    przeanalizowano i porównano z ustawodawstwem krajowym przepisy prawa dotyczqce używania symboli państwowych wybranych krajów;

-    zorganizowano i przeprowadzono panel ekspertów, dzięki któremu powstały dwa opracowania doty-czqce zasad dobrej praktyki używania symboli państwowych - jeden przeznaczony dla urzędów administracji publicznej, drugi dla społeczeństwa;

-    kierownicy podmiotów kontrolowanych zostali poinformowani, że ocena używania symboli państwowych będzie dokonywana na podstawie przepisów ustawy, natomiast w kwestiach nieuregulowanych przepisami prawa, „Zasady dobrej praktyki" mogq być traktowane jako wskazówka do ulepszeń w tej dziedzinie. Opracowanie to zostało przyjęte przychylnie, a do jego ostatecznej wersji przyczyniły się również uwagi i komentarze sporzqdzone przez kierowników kontrolowanych podmiotów;

-    w ramach badań pn. Polskie symbole państwowe w dzisiejszej Polsce, przeprowadzonych na zlecenie NIK przez TNS OBOP w grudniu 2004 r., ankietowanym zadano między innymi pytania dotyczqce obecności symboli państwowych w życiu społecznym i zaobserwowania ewentualnych przejawów braku szacunku dla symboli. Zbadano też, czy dla Polaków pojęcie patriotyzmu jest nadal aktualne;

-    przeanalizowano odpowiedzi (230) na list Prezesa NIK do obywateli, co pozwoliło na poznanie wiedzy i świadomości obywateli dotyczqcej używania flagi i godła RP, a także ich stosunku do symboli państwowych;

-    przeprowadzono obserwację przebiegu zajęć poświęconych symbolom RP w państwowym przedszkolu i w liceum ogólnokształcqcym, w celu poznania stanu świadomości najmłodszego pokolenia Polaków oraz sposobu przekazywania wiedzy na ten temat;

-    na znacznie większq skalę, niż to ma miejsce w innych kontrolach, korzystano z uprawnienia do żqdania dokumentów i materiałów niezbędnych do przygotowania i przeprowadzenia kontroli^86/. Pozwoliło to na osiqgnięcie celu kontroli przy znacznie niższych kosztach niżby to miało miejsce przy zastosowaniu bezpośrednich badań w tych jednostkach;

-    zlecono przeprowadzenie ekspertyz prawidłowości flag i godeł dostępnych na rynku.

4.2. Postępowanie kontrolne i działania podjęte po zakończeniu kontroli

Do kierowników skontrolowanych jednostek skierowano wystqpienia pokontrolne. Dziesięć z nich zawierało wnioski^87/, które dotyczyły m.in.:

-    wymiany nieprawidłowych godeł i flag,

-    wyposażenia wszystkich pomieszczeń urzędowych w godła państwowe,

- określenia odpowiedzialności i obowiqzków pracowników w zakresie używania symboli państwowych,

-    uwzględnienia w planie pracy komórki kontroli wewnętrznej problematyki używania symboli państwowych.

Ponadto do Ministra Kultury skierowano wniosek o zapewnienie realizacji zadań dotyczqcych zatwierdzania tekstu muzycznego hymnu w układach na zespoły chóralne, instrumentalne i instrumentalno-wokalne.

Kierownicy dwóch jednostek złożyli zastrzeżenia do wystqpień pokontrolnych, które zostały wcałości oddalone ^88/. Wszyscy adresaci wystqpień pokontrolnych poinformowali NIK o działaniach podjętych w celu realizacji wniosków pokontrolnych. Polegały one w szczególności na dokonaniu przeglqdu oraz wymianie nieprawidłowych symboli państwowych na zgodne z wzorem ustawowym, przypisaniu odpowiedzialności za prawidłowe używanie flagi i godła, a także objęciu problematyki używania symboli państwowych działaniami komórek kontroli wewnętrznej poszczególnych urzędów.

^86/ Art. 29 pkt 1 ustawy o NIK.

^87/ Wystqpienia skierowane do MON Komendy Głównej Policji oraz Placówki Straży Granicznej nie zawierały wniosków pokontrolnych, ze względu na niestwierdzenie nieprawidłowości lub niezwłoczne ich usunięcie, jeszcze w trakcie trwania czynności kontrolnych.

^88/ Zastrzeżenia złożył Wojewoda Warmińsko-Mazurski oraz Burmistrz Miasta i Gminy Biskupiec.

ZAŁĄCZNIK NR 1:

Wykaz aktów prawnych dotyczqcych kontrolowanej działalności

1.    Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej (Dz. U. z 1997 r. Nr 78, poz. 483).

2.    Ustawa z dnia 31 stycznia 1980 r. o godle, barwach i hymnie Rzeczypospolitej Polskiej (Dz.U. Nr 7 poz. 18 ze zm.).

3.    Dekret z dnia 7 grudnia 1955 r. o godle i barwach Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej oraz o pieczęciach państwowych (Dz. U. Nr 47, poz. 314 ze zm.).

4.    Kodeks karny (Dz. U. z 1997 r. Nr 88, poz. 553 ze zm.).

5.    Kodeks wykroczeń (Dz. U. z 1971 r. Nr 12, poz. 114 ze zm.).

6.    Ustawa z dnia 18 stycznia 1951    r. o dniach wolnych od pracy (Dz. U. Nr 4 poz. 28 ze zm.).

7.    Ustawa z dnia 7 września 1991 r.    o systemie oświaty (Dz. U. z 1996 r. Nr 67, poz. 329 ze zm. jt .Dz. U. z 2004    r.

Nr 256 poz. 2572 ze zm.).

8.    Ustawa z dnia 15 lutego 1982 r.    o obywatelstwie polskim (Dz. U. z 2000 r. Nr 28 poz. 353 ze zm.).

9.    Ustawa z dnia 29 grudnia 1992    r. o radiofonii i telewizji (Dz. U. z 2001 r. Nr 101 poz. 114 ze zm. jt.    Dz.    U.

z 2004 r. Nr 235, poz. 2531, ze zm.).

10.    Ustawa z dnia 26 kwietnia 1950 r. o ustanowieniu 1 maja świętem państwowym (Dz. U. Nr 19, poz. 157).

11.    Ustawa z dnia 15 lutego 1989 r. o ustanowieniu Narodowego Święta Niepodległości (Dz. U. Nr 6, poz. 34).

12.    Ustawa z dnia 6 kwietnia 1990 o przywróceniu Święta Narodowego Trzeciego Maja (Dz. U. Nr 28, poz. 160).

13.    Ustawa z dnia 23 grudnia 1994 r. o Najwyższej Izbie Kontroli (jt. Dz. U. z 2001 r. Nr 85 poz. 937 ze zm.).

14.    Konwencja Wiedeńska z dnia 18 kwietnia 1961 r. o stosunkach dyplomatycznych (Dz. U. z 1965 r. Nr 37, poz. 232).

15.    Rozporzqdzenie Ministra Edukacji Narodowej i Sportu z dnia 26 lutego 2002 r. w sprawie podstawy programowej wychowania przedszkolnego oraz kształcenia ogólnego w poszczególnych typach szkół (Dz. U. Nr 51, poz. 458 ze zm.).

16.    Rozporzqdzenie Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 14 marca 2000 r. w sprawie szczegółowego trybu postępowania w sprawach o nadanie lub wyrażenie zgody na zrzeczenie się obywatelstwa polskiego oraz wzorów zaświadczeń i wniosków (Dz. U. Nr 18, poz. 231 ze zm.).

17.    Rozporzqdzenie Prezesa Rady Ministrów z dnia 22 grudnia 1999 r. w sprawie instrukcji kancelaryjnej dla organów gmin i zwiqzków międzygminnych (Dz. U. Nr 112 poz. 1319 ze zm.).

18.    Rozporzqdzenie Prezesa Rady Ministrów z dnia 18 grudnia 1998 r. w sprawie instrukcji kancelaryjnej dla organów powiatu (Dz. U. Nr 160 poz.1074, ze zm.).

19.    Rozporzqdzenie Prezesa Rady Ministrów z dnia 18 grudnia 1998 r. w sprawie instrukcji kancelaryjnej dla organów samorzqdu województwa (Dz. U. Nr 160, poz. 1073, ze zm.).

20.    Rozporzqdzenie Ministra Spraw Zagranicznych z dnia 7 marca 2002 r. w sprawie szczegółowych zasad podnoszenia flagi państwowej z godłem Rzeczypospolitej Polskiej przez polskie przedstawicielstwa dyplomatyczne, urzędy konsularne oraz inne oficjalne przedstawicielstwa i misje za granicq (Dz. U. Nr 34, poz. 324).

ZAŁĄCZNIK NR 2

Szczegółowe zagadnienia prawne dotyczqce kontrolowanej działalności

Ramy prawne

Wyobrażenie orła białego w czerwonym polu tarczy, które w Konstytucji RP oraz ustawie o godle jest określane mianem godła - zgodnie zzasadami heraldyki - powinno być nazywane herbem. Wyróżnia się dwie podstawowe części herbu: tarczę (jej powierzchnię nazywamy polem) oraz godło (znak w polu tarczy). Zmiana terminu herb na godło nastqpiła podczas prac nad konstytucjq z 1952 r., aby uniknqć skojarzeń ze szlacheckq przeszłościq Polski.

Z pięciu obligatoryjnych upoważnień do wydania przepisów wykonawczych, które były zawarte w ustawie o godle, od poczqtku jej obowiqzywania, tj. od 31 stycznia 1980 r., zrealizowano jedynie dwa:

-    rozporzqdzenie Ministra Spraw Zagranicznych z dnia 7 marca 2002 r. w sprawie szczegółowych zasad podnoszenia flagi państwowej z godłem Rzeczypospolitej Polskiej przez polskie przedstawicielstwa dyplomatyczne, urzędy konsularne oraz inne oficjalne przedstawicielstwa i misje za granicq (Dz. U. Nr 34 poz. 324),

-    zarzqdzenie Ministra Obrony Narodowej z dnia 29 stycznia 1996 r. w sprawie szczegółowych zasad używania znaków Sił Zbrojnych Rzeczypospolitej Polskiej oraz ustalenia innych znaków używanych w Siłach Zbrojnych Rzeczypospolitej Polskiej (M.P. Nr 14 poz. 178).

Spośród niezrealizowanych pięciu upoważnień ustawowych, wykonanie trzech z nich było obowiqzkowe, a dwóch fakultatywne. Niezrealizowane upoważnienia obligatoryjne dotyczyły:

-    określenia sposobu podnoszenia flagi państwowej z godłem RP na cywilnych lotniskach i lqdowiskach oraz na cywilnych samolotach komunikacyjnych podczas lotów za granicq (art. 8 ust. 3 - upoważnienie dla Ministra Komunikacji, a od 22 lutego 1990 r. dla Ministra Transportu i Gospodarki Morskiej),

-    ustalenia wzoru flag na oznaczenie pełnionej specjalnej służby państwowej oraz okoliczności i warunki ich podnoszenia (art. 9 ust. 3 - upoważnienie dla Ministra Handlu Zagranicznego i Gospodarki Morskiej, od 22 lutego 1990 r. dla Ministra Transportu i Gospodarki Morskiej, aod 4 września 1997 r. dla ministra właściwego w sprawach gospodarki morskiej),

-    określenia zachowania się osób w umundurowaniu, występujqcych w zorganizowanej grupie podczas wykonywania lub odtwarzania hymnu (art. 17 ust. 1 pkt 1 wzw. zart. 14 ust. 2 - upoważnienie dla Rady Państwa, a od 22 lutego 1990 r. dla Prezydenta RP).

Niezrealizowane upoważnienia fakultatywne dotyczyły:

-    przewidujqcych obowiqzek podnoszenia flagi państwowej RP, także w innych wypadkach, niż określone w ustawie (art. 17 ust. 1 pkt 1 wzw. z art. 10 - upoważnienie dla Rady Państwa, a od 22 lutego 1990 r. dla Prezydenta RP),

-    określajqcych zasady obchodów świqt i rocznic państwowych oraz innych uroczystości o zasięgu państwowym lub lokalnym - biorqc pod uwagę uwarunkowania kulturowe i historyczne oraz przyjęte w tym zakresie zwyczaje, kierujqc się w szczególności potrzebami społeczności lokalnych (art. 17 ust. 1 pkt 2 -upoważnienie dla Rady Państwa, a od 22 lutego 1990 r. dla Prezydenta RP).

Poza Konstytucjq, ustawq o godle oraz przepisami wydanymi na jej podstawie, używanie symboli, szczególnie godła lub wizerunku orła ustalonego dla godła, jest przedmiotem licznych przepisów szczegółowych. Regulacje dotyczq m.in. wykorzystania wizerunku godła na pieczęciach, dokumentach tożsamości, legitymacjach służbowych, medalach i odznakach, świadectwach szkolnych, różnego rodzaju certyfikatach, jako element umundurowania, przy czym stosuje się najróżniejsze przetworzenia np. orzeł złoty, czarny, srebrny oraz różne kształty i kolory tarczy.

Określenie wizerunków graficznych symboli

Wizerunki graficzne godła i flagi (zamieszczone w załqcznikach nr 1,2 i 3 do ustawy) precyzyjnie określa-jq wyglqd tych symboli. Niezależnie od tej oceny sformułować można następujqce uwagi:

-    w załqczniku nr 1 wizerunek godła został wydrukowany w sposób niestaranny: mało precyzyjne spaso-wano sam wizerunek Orła z podkładem (kolorem pola tarczy), widoczne w tylnej partii szyi i głowy w postaci wqskiej, białej, równoległej krawędzi z małym półkolistym występem u szczytu głowy i w lewym górnym rogu korony, nie określono również wymaganego odcienia czerwieni pola tarczy (powinien być taki, jak określony dla flagi),

-    w załqczniku nr 2, zawierajqcym wzór barw, zawarto współrzędne trójchromatyczne określajqce przedział, wjakim powinny mieścić się odcienie barw białej i czerwonej. Ocena spełnienia tego warunku nie jest możliwa dla obserwatora iwymaga przeprowadzenia specjalnych badań wwarunkach laboratoryjnych,

-    w załqczniku nr 3 określono wzór flagi państwowej RP oraz flagi państwowej z godłem. Dla flagi państwowej określono proporcję szerokości do długości. Pominięto jednak dla flagi państwowej z godłem, proporcję wysokości godła do szerokości flagi, która była określona do czasu nowelizacji ustawy w 1990 r.

Używanie symboli Godło

W ustawie odrębnie uregulowano sprawy używania wizerunku orła ustalonego dla godła, umieszczania godła wewnqtrz pomieszczeń oraz na budynkach stanowiqcych siedziby urzędowe jednostek.

Obowiqzek używania wizerunku orła ustalonego dla godła przypisano bardzo szerokiej grupie podmiotów, do których zaliczono m. in.: organy władzy państwowej i administracji rzqdowej, organy samorzqdowe, sqdy, prokuratury i komorników sqdowych, samorzqdowe kolegia odwoławcze, regionalne izby obrachunkowe, jednostki organizacyjne Sił Zbrojnych Rzeczypospolitej Polskiej, jednostki organizacyjne Policji, Straży Granicznej, Państwowej Straży Pożarnej i Obrony Cywilnej Kraju, szkoły publiczne, szkoły niepubliczne o uprawnieniach szkół publicznych, państwowe szkoły wyższe, niepaństwowe szkoły wyższe oraz inne podmioty, jeżeli przepisy szczególne uprawniajq je do używania wizerunku orła. Szereg organów państwowych, które używajq wizerunku orła, zostało pominiętych w tym wyliczeniu, a jednocześnie brak jest przepisów szczególnych, uprawniajqcych je do używania wizerunku orła. Wymienić tu można m.in. NIK, Rzecznika Praw Obywatelskich, Krajowq Radę Radiofonii i Telewizji, Państwowq Inspekcję Pracy, Generalnego Inspektora Ochrony Danych Osobowych, Instytut Pamięci Narodowej - Komisję Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu, Krajowe Biuro Wyborcze.

Problem może również stanowić określenie zakresu upoważnienia do używania godła lub wizerunku orła ustalonego dla godła. Przykładowo istnieje duża różnorodność używania godła na wizytówkach urzędników państwowych.

Kolejna niejasność w stanie prawnym dotyczy podmiotów zobowiqzanych do umieszczania godła na obiektach stanowiqcych siedziby urzędowe. Z ustawy o godle wynika, że jedynq takq grupq sq przedstawicielstwa dyplomatyczne, urzędy konsularne oraz inne oficjalne przedstawicielstwa i misje za granicq, ale tylko w wypadkach przewidzianych w prawie i zwyczajach międzynarodowych ^]/. Wymóg umieszczania na obiektach stanowiqcych siedziby urzędowe jednostek uprawnionych do używania wizerunku orła, powszechnie znanych, owalnych tablic z godłem na szarym tle i z biało-czerwonym obramowaniem oraz tablic

' Art. 3 ust. 3 ustawy o godle.

znazwq jednostki, wynikał zdekretu zdnia 7 grudnia 1955r. ogodle i barwach Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej oraz o pieczęciach państwowych ^2/. Wzory tablic zostały określone w załqcznikach nr 3 i4 do dekretu. W rozporzqdzeniu Rady Ministrów z dnia 7 grudnia 1955 r. w sprawie tablic i pieczęci urzędowych ^3/, wydanym na podstawie dekretu określono wymiary tablic z godłem^4/ - większe dla organów naczelnych, NIK, Sqdu Najwyższego, Prokuratury Generalnej i urzędów centralnych (60 na 48 cm), mniejsze dla innych jednostek organizacyjnych (50 na 40 cm) oraz wielkość liter na tablicach z nazwq (5 cm) i proporcję szerokości do długości tablicy (1/3). Jednak w 1980 r., wraz zwejściem wżycie ustawy ogodle, dekret stracił moc obowiqzujqcq w części dotyczącej godła i barw. Taki nieostry sposób uchylenia przepisów spowodował, że obecnq sytuację prawnq można interpretować wten sposób, że zcałego dekretu zachowały moc obo-wiqzujqcq wyłqcznie przepisy dotyczqce pieczęci urzędowych, co oznaczałoby, że jednostki państwowe nie tylko nie majq obowiqzku umieszczenia na swojej siedzibie tablicy z godłem, ale nawet tablicy z nazwq jednostki.

Nieuregulowany jest sposób oznakowania jednostek samorzqdu terytorialnego zarówno na zewnqtrz, jak i wewnqtrz ich siedzib. Coraz więcej tych jednostek posiada herby lokalne, a jednocześnie wymaga się od nich umieszczania godła państwowego. Brak zasad ich umieszczania powoduje dużq dowolność - niektóre jednostki oznakowane sq i godłem państwowym i herbem lokalnym, a inne np. wyłqcznie herbem lokalnym.

Komisja Heraldyczna^5/, do której zwróciła się NIK o wyrażenie opinii w sprawie umieszczania tablic z godłem na budynkach urzędów jest zdania, że „art. 8 dekretu z dnia 7 grudnia 1955 r. o godle i barwach PRL oraz pieczęciach państwowych (Dz. U. Nr 47, poz. 314 ze zm.), nie został uchylony przez art. 18 ustawy. Artykuł 8 dekretu nie dotyczy w sposób bezpośredni godła i barw państwowych, lecz określa tablice z godłem oraz tablice z napisami, jako specjalne oznakowanie budynków siedzib jednostek organizacyjnych uprawnionych do używania wizerunku orła. (...) Komisja Heraldyczna stoi na stanowisku bezwzględnego wymogu stosowania tablic urzędowych zarówno z godłem, jak i z napisami, na siedzibach jednostek organizacyjnych uprawnionych do używania wizerunku orła. To samo stanowisko zaprezentował w swoich pracach Zespół do opracowania projektu ustawy o symbolach państwowych Rzeczypospolitej Polskiej powołany przez Szefa Kancelarii Prezydenta RP."

Barwy

Od 10 kwietnia 2004 r. wszyscy obywatele majq prawo używania barw RP, szczególnie wcelu podkreślenia znaczenia uroczystości, świqt lub innych wydarzeń, w sposób zapewniajqcy otoczenie ich należnq czciq i szacunkiem^6/.

Flagq państwowq RP jest prostokqtny płat tkaniny o barwach RP, umieszczony na maszcie. W ustawie określono dwa wzory flagi państwowej^7/. Pierwszy, określony jak wyżej, i drugi, który pośrodku białego pasa ma umieszczone godło.

^2/ Dz.U. Nr 47 poz. 314 ze zm.

^3/ Dz.U. Nr 47 poz. 316 ze zm.

^4/ §§ 4 i 5.

^5/ Minister Spraw Wewnętrznych i Administracji działając na podstawie art. 2a ust. 1 ustawy z dnia 21 grudnia 1978 r. o odznakach i mundurach (Dz. U. Nr 31, poz. 130 ze zm.) rozporzqdzeniem z dnia 20 stycznia 2000 r. (Dz. U. Nr 6 poz. 83 ze zm.) powołał Komisję Heraldycznq. Do zadań Komisji Heraldycznej, zgodnie z art. 2a powołanej wyżej ustawy należy m.in. udzielanie konsultacji władzom i organom administracji publicznej w dziedzinie właściwego używania insygniów władzy państwowej, herbów, flag, emblematów i innych znaków i symboli zwiqzanych z heraldykq i weksylologiq.

^6/ Art. 5 ust. 2 ustawy o godle.

^7/ Art. 6 ustawy o godle.

Obowiqzek podnoszenia flagi państwowej (bez godła) został nałożony na organy władzy państwowej oraz na polskie statki żeglugi śródlqdowej. Organy stanowiqce jednostek samorzqdu terytorialnego majq obowiqzek podnoszenia flagi państwowej w czasie ich sesji^8/. Z okazji uroczystości oraz rocznic i świqt państwowych flagę RP podnoszq organy administracji rzqdowej i inne organy państwowe oraz państwowe jednostki organizacyjne, a także organy jednostek samorzqdu terytorialnego i samorzqdowe jednostki organizacyjne. Ponadto ustawodawca dopuścił również możliwość umieszczania flagi państwowej bez godła w innych miejscach niż wymienione w ustawie ^9/.

Zwraca uwagę zastosowanie przez ustawodawcę wodniesieniu do flagi raz słów podnosi się (art. 7 ust.1), a raz można umieszczać (art. 7 ust.3). Termin „podnoszenie flagi" dotyczy czynności polegajqcej na wciqganiu jej na maszt, który występuje również w definicji flagi (piat tkaniny umieszczony na maszcie, art. 6 ust. 1). Wynika z tego, że wszystkie jednostki, na które nałożono obowiqzek podnoszenia flagi państwowej, powinny być wyposażone w maszty(!). Wobec powyższego rodzq się wqtpliwości zwiqzane z definicjq flagi - jeżeli jest to płat tkaniny umieszczony na maszcie, to jak nazywać płat tkaniny o właściwych wymiarach umieszczony na drzewcu?

Zgodnie z ustawq o godle wyłqczne prawo do używania tej flagi zostało przyznane przedstawicielstwom dyplomatycznym, urzędom konsularnym oraz innym oficjalnym przedstawicielstwom i misjom za granicq, cywilnym lotniskom i lqdowiskom, cywilnym samolotom komunikacyjnym podczas lotów za granicq, kapitanatom (bosmanatom) portów. Polskie statki morskie podnoszq flagę z godłem jako banderę.

Flaga z godłem została wprowadzona przez Sejm w1919r. z wyłqcznym przeznaczeniem dla przedstawicielstw dyplomatycznych oraz jako bandera morska. Również Komisja Heraldyczna stoi na stanowisku, że „podnoszenie lub wywieszanie flagi z godłem przez inne podmioty niż wymienione w art. 8 jest nadużyciem. Z kolei art. 9 ust. 1 utożsamia flagę państwowq z godłem RP z banderq podnoszonq wyłqcznie przez polskie statki morskie. Stqd podnoszenie tej flagi na innych statkach niż morskie jest również nadużyciem."

Na podstawie upoważnienia zawartego w art. 8 ust. 2 ustawy o godle, Minister Spraw Zagranicznych wydał rozporzqdzenie z dnia 7 marca 2002 r.^10/ w sprawie szczegółowych zasad podnoszenia flagi państwowej z godłem Rzeczypospolitej Polskiej przez polskie przedstawicielstwa dyplomatyczne, urzędy konsularne oraz inne oficjalne przedstawicielstwa i misje za granicq. W rozporzqdzeniu ^n/ zawarto listę dni, wktórych flaga państwowa z godłem powinna być podnoszona, pominięto jednak jedyne święto państwowe, czyli 1 maja.

Podczas ostatniej nowelizacji ustawy o godle ustanowiono dzień 2 maja Dniem Flagi Rzeczypospolitej Polskiej^12/. Po raz pierwszy Dzień Flagi był obchodzony w 2004 r. W uzasadnieniu do poselskiego projektu nowelizacji ustawy ^13/ zapisano, że celem obchodów Dnia Flagi jest przypomnienie o historii i tradycji symboli państwowych. Zabrakło jednak wskazówek, jak obchodzić Dzień Flagi. Ponieważ jest to nowe święto, jeszcze nie ugruntowane wnaszej tradycji, należałoby wydać wytyczne wskazujqce, wjaki sposób powinno być obchodzone, przynajmniej we wstępnym okresie obowiqzywania przepisu.

^8/ Organami stanowiącymi jednostek samorządu terytorialnego sq: rada powiatu, rada gminy, sejmik województwa. ^9/ Art. 7 ust. 3 ustawy o godle.

^10/ Dz. U. z 2002 r. Nr 34, poz. 324.

^Il/ § 1 rozporzqdzenia.

^I2/ Art. 6a ustawy o godle.

^I3/ Druk sejmowy nr 2149.

Ochrona symboli państwowych

W ustawie o godle zawarto ogólny przepis, że otaczanie symboli RP czciq i szacunkiem jest prawem i obowiqzkiem każdego obywatela, wszystkich organów państwowych, instytucji i organizacji^14/ oraz wymóg umieszczania godła i barw, a także wykonywania lub odtwarzania hymnu RP w sposób zapewniajqcy im należnq cześć i szacunek. Te ogólne wymogi nie zostały uszczegółowione ani w ustawie, ani w aktach wykonawczych.

Nie wskazano również podmiotu lub podmiotów, które byłyby odpowiedzialne za nadzór nad przestrzeganiem ustawy.

Przepisy ustawy nie regulujq także spraw zwiqzanych z umieszczaniem symboli państwowych w internecie.

W ustawie o godle nie określono również wymogów dotyczqcych produkcji i sprzedaży godła i flagi państwowej, jak też prawidłowych wykonań hymnu RP.

^I4/ Art. 1 ust. 2 ustawy o godle.

ZAŁĄCZNIK NR 3

Ustawodawstwo innych krajów w zakresie posługiwania się symbolami państwowymi

Symbole państwowe sq bardzo ważnym elementem tożsamości państwowej. Zazwyczaj państwa po-siadajq trzy symbole: flagę, godło (herb) oraz hymn. Najbardziej rozpoznawalnym znakiem jest flaga. Czasami państwa posługujq się dwoma wzorami flag - zherbem państwa i bez herbu. Oprócz Polski dwa wzory flag obowiqzujq m.in. wAustrii, Finlandii i Szwecji.

Z uwagi na swoje znaczenie, flaga znalazła bardzo szczególne miejsce w ustawodawstwie wielu krajów.

W Indiach przepisy dotyczqce m.in. wyglqdu flagi, znaczenia jej barw i symbolu koła (czakry), jak również szczegółowa procedura wciqgania na maszt, wywieszania, używania przez organizacje publiczne i osoby prywatne, zasady prawidłowej prezentacji, zapobieganie znieważaniu flagi zostały zebrane w Kodeksie flagowym. W uzasadnieniu zamieszczonym w preambule do kodeksu flagowego Indii jako powód jego powstania podano m.in.: „pomimo przywiqzania, poszanowania i wierności w stosunku do flagi krajowej często spotykany jest również brak świadomości nie tylko pośród osób indywidualnych, ale także organizacji, agencji rzqdowych wzakresie prawa, praktyk i konwencji, które majq zastosowanie do prezentowania flagi. Kodeks flagowy Indii stanowi próbę zebrania wszystkich praw, konwencji i praktyk oraz instrukcji w celu odpowiedniego pokierowania wszystkimi zainteresowanymi i dla ich dobra".

W części pierwszej Kodeksu flagowego, oprócz szczegółowego opisu wyglqdu flagi, określenia jej proporcji, zamieszczono wykaz 9 dopuszczalnych standardowych wielkości flagi, wraz z podaniem zastosowania dla niektórych z nich. Część druga Kodeksu flagowego poświęcona została zagadnieniom prezentacji flagi przez różne podmioty. W tej części również znalazły się przepisy karne wraz z katalogiem czynów uznawanych za zbezczeszczenie flagi. Na uwagę zasługuje surowość przewidzianej kary. Zgodnie z przepisami Kodeksu, kto w miejscu publicznym lub innym miejscu na widoku publicznym pali, bezcześci, profanuje, niszczy, oszpeca, depcze po lub w inny sposób okazuje swoje lekceważenie lub pogardę (słownie, na piśmie lub czynem) flagę narodowq Indii podlega karze więzienia do lat trzech lub karze grzywny lub obu tym karom jednocześnie.

Również Stany Zjednoczone Ameryki Północnej posiadajq Kodeks flagowy, który stanowi przewodnik wzakresie postępowania z flagq ijej prezentacji. W kodeksie tym znalazły się m.in. przepisy dotyczqce ślubowania wierności fladze i sposobu jej składania, zasady korzystania z flagi przez osoby cywilne, czas i okazje, przy których flaga jest wywieszana, zachowanie podczas wciqgania flagi na maszt, opuszczania lub jej ściqgania.

Amerykański Kodeks flagowy przewiduje obowiqzek umieszczania na co dzień flagi na lub przed budynkami instytucji publicznych, a ponadto określa szczegółowo 17 dni w roku, w których wywieszanie flag jest powszechne. Niemiecka ustawa w sprawie wywieszania flag na budynkach urzędów federalnych przewiduje 11 dni w których flagę należy wywieszać bez oddzielnego rozporzqdzenia. W ustawie o symbolach państwowych Republiki Słowackiej, podobnie jak w polskiej ustawie o godle, poprzestaje się na stwierdzeniu, że flaga państwowa powinna być wywieszana z okazji uroczystości państwowych.

Wiele państw w swoich przepisach dotyczqcych symboli państwowych zawarło szczegółowy opis sposobu prezentacji flagi państwowej. Jedne z najbardziej wyczerpujqcych regulacji tego zagadnienia znalazły się w kodeksie flagowym USA oraz kodeksie flagowym Indii.

Zgodnie z przepisami Kodeksu flagowego USA flagę należy wywieszać tylko od wschodu do zachodu słońca na budynkach i na masztach na zewnqtrz. Dopuszczalne jest również wywieszanie flagi przez całq dobę, pod warunkiem, że zostanie odpowiednio oświetlona w porze nocnej. Flaga powinna być wywieszona na budynkach administracyjnych instytucji publicznych, albo w ich pobliżu, jak również wmiejscach głosowania lub w ich pobliżu wdniach wyborów. Nie należy umieszczać żadnych innych flag lub proporców powyżej lub jeżeli umieszczone sq na tym samym poziomie, z prawej strony flagi Stanów Zjednoczonych Ameryki Północnej. Flaga USA wywieszona z innq flagq na ścianie na krzyżujqcym się drzewcu, powinna znajdować się po prawej stronie, a jej drzewiec powinien znajdować się przed drzewcem drugiej flagi. W przypadku jednoczesnego wywieszania flag dwóch lub więcej krajów, każda z nich musi powiewać z osobnego masztu tej samej wysokości.

W kodeksie opisano również sytuacje kiedy flaga wywieszana jest poziomo lub pionowo przy ścianie, nad środkiem ulicy, kiedy jest używana na podium dla mówcy lub w celu zaznaczenia wyjqtkowego charakteru uroczystości.

Podobnie jak w amerykańskim kodeksie flagowym, w indyjskim kodeksie jako porę wywieszania flagi wskazano okres pomiędzy wschodem a zachodem słońca. Wywieszaniu flagi Indii z flagami innych państw poświęcono oddzielny dział.

Zgodnie z obowiqzujqcymi przepisami, kiedy flaga Indii wywieszana jest w linii prostej z flagami innych państw, powinna się ona znajdować po skrajnej prawej stronie, patrzqc od strony osoby stojqcej wśrodku rzędu flag, twarzq do publiczności. Kiedy flaga Indii wywieszana jest na ścianie wraz z innq flagq na krzyżu-jqcym się drzewcu, wówczas flaga Indii powinna znajdować się po prawej stronie, tzn. prawej stronie flagi, a jej drzewiec powinien się znajdować przed drzewcem drugiej flagi. Jest to taka sama regulacja jak w amerykańskim Kodeksie flagowym.

Również w niemieckiej ustawie w sprawie wywieszania flag na federalnych budynkach służbowych wywieszaniu flagi poświęcono odrębny rozdział. Podobnie jak wwyżej wymienionych regulacjach, zalecana pora prezentacji flagi przypada na okres od świtu - nie wcześniej jednak niż o godzinie 7 rano - do zachodu słońca. Jako pierwsze, honorowe miejsce umieszczania flagi państwowej, podobnie jak w dwóch poprzednich przypadkach wskazana jest skrajna prawa strona osoby stojqcej wjednym rzędzie z flagami, twarzq do publiczności.

W słowackiej ustawie poświęconej symbolom państwowym pora wywieszania flag została określona inaczej niż w wyżej wymienionych przypadkach. Dekorowanie flagami rozpoczyna się najwcześniej o godzinie 18 dnia poprzedzajqcego uroczystości i kończy się najpóźniej o godzinie 8 rano dnia następnego po święcie. Jako miejsce honorowe prezentowania flagi państwowej również wskazano skrajnq prawq stronę. Na uwagę zasługuje także wyraźne określenie organów nadzorujqcych wykonanie ustawy. Minister Spraw Wewnętrznych Republiki Słowackiej, urzędy wojewódzkie i powiatowe, w ramach sprawowanego nadzoru, majq obowiqzek zwracać uwagę na błędy w stosowaniu ustawy, jak również egzekwować ich usunięcie.

Zagadnienia prezentacji flagi państwowej zostały także szczegółowo uregulowane w ukraińskich przepisach dotyczqcych symboli państwowych. Tu również wskazano na skrajnq prawq stronę jako honorowe miejsce należne fladze państwowej. Wiele uwagi poświęcono ceremoniałowi podnoszenia i opuszczania flagi. Podkreślenia wymaga fakt, że szczególny nacisk położono na oddziaływanie ceremonii zwiqzanej z eksponowaniem flagi na kształtowanie młodego pokolenia w duchu patriotyzmu i głębokiego szacunku dla symboli państwowych. Zgodnie z ukraińskimi przepisami symbolika państwowa obowiqzkowo wykorzystywana jest w czasie uroczystości szkolnych (święto pierwszego dzwonka, wręczanie świadectw, zaświadczeń, dyplomów), świqt państwowych i narodowych. W ceremonii wniesienia flagi państwowej z miejsca jej stałego przechowywania uczestniczy poczet sztandarowy, który przechodzi szkolenie wzakresie zasad zachowania się w czasie ceremonii. Wskazane jest, aby członkowie pocztu sztandarowego byli ubrani w odpowiednie uniformy. Na terenie placówki oświatowej może być przygotowany specjalny plac, na którym ustawia się maszt. Plac ten powinien być zawsze dokładnie uprzqtnięty i uporzqdkowany. Do wciqgnięcia na maszt flagi państwowej wyznaczany jest poczet sztandarowy. Flaga państwowa wciqgana jest na maszt przy dźwiękach hymnu państwowego. Wszyscy obecni stojq na baczność patrzqc na flagę.

Przedstawione wyżej wybrane przepisy dotyczqce postępowania z symbolami państwowymi, wypracowane przez różne państwa, stanowiq jedynie wqski wycinek problematyki zwiqzanej z symbolami państwowymi. Szczegółowe regulacje, takie jak wypracowane przez Indie czy USA niewqtpliwie ułatwiajq posłu-

45

giwanie się symbolami państwowymi. Majq one nie tylko charakter ochronny ale przede wszystkim edukacyjny. Poprzez jasno określone zasady prezentacji symboli eliminujq potencjalne błędy użytkowników wyni-kajqce z nieświadomości.

W tym kontekście wydaje się, że również polska ustawa powinna zostać wzbogacona o szczegółowe wytyczne dotyczqce zasad prezentowania i używania symboli państwowych. Biorqc pod uwagę wyniki kontroli istnieje ogromna potrzeba określenia i ujednolicenia tych zasad oraz ich rozpropagowania.

ZAŁĄCZNIK NR 4:

Wykaz skontrolowanych podmiotów oraz jednostek organizacyjnych NIK, które przeprowadziły kontrole

ZAŁĄCZNIK NR 6:

Zestawienie ważniejszych nieprawidłowości dotyczqcych używania godła

ZAŁĄCZNIK NR 7:

Zasady dobrej praktyki używania symboli państwowych przez administrację publicznq oraz placówki oświatowe

Zasady dobrej praktyki sq zbiorem wskazówek na temat właściwych sposobów używania i postępowania z godłem i barwami państwowymi, zapewniajqcych tym symbolom należnq cześć i szacunek, zgodnie z obowiqzujqcymi przepisami prawa oraz wielowiekowq tradycjq. Poniższe zasady, przeznaczone dla administracji publicznej oraz placówek oświatowych, zostały ustalone na podstawie powszechnie uznanych praktyk i doświadczeń innych krajów, wyników dyskusji z udziałem przedstawicieli^]/ różnych szczebli administracji publicznej oraz specjalistów z dziedziny heraldyki i weksylologii oraz opinii kierowników jednostek objętych kontrolq NIK.

1. Podstawowe zasady

•    Godło i flaga sq symbolami państwa, do których należy się odnosić z należnq czciq i szacunkiem - chcemy być szanowani - szanujmy swoje znaki.

•    Znaki państwowe majq pierwszeństwo przed każdym innym znakiem, np. znakami samorzqdowymi, organizacji, instytucji itp.

•    Miejscem pierwszym (uprzywilejowanym) jest zawsze prawa strona osoby stojqcej tyłem do budynku lub na prawo od godła, patrzqc od strony godła (tj. kierunek, w którym patrzy orzeł). W heraldyce przyjmuje się odwrotny kierunek patrzenia, tj. nie z punktu widzenia obserwatora, ale z punktu widzenia godła lub flagi.

' W dyskusji panelowej wzięli udział: Hanna Archicińska-Gajewska, główny specjalista do spraw legislacji w Biurze Prawa i Ustroju, Kancelaria Prezydenta RP, Andrzej Bebłowski, członek zespołu do spraw unormowania przepisów dotyczących symboli państwowych przy Kancelarii Prezydenta RP, Andrzej Bujalski, p.o. dyrektora Biura Administracyjnego, Kancelaria Prezesa Rady Ministrów, Marek Chodkiewicz, dyrektor Biura Administracyjno-Gospodarczego, Urzqd Miasta Stołecznego Warszawy, Tadeusz Jeziorowski, kurator Wielkopolskiego Muzeum Wojskowego, członek Komisji Heraldycznej przy Ministrze Spraw Wewnętrznych i Administracji, Prof. dr hab. Stefan K. Kuczyński, przewodniczqcy Komisji Heraldycznej przy Ministrze Spraw Wewnętrznych i Administracji, Andrzej Kunicki, zastępca dyrektora Wydziału Prawnego i Nadzoru, Wielkopolski Urzqd Wojewódzki, Grzegorz Latos, sekretarz Komisji Heraldycznej w Ministerstwie Spraw Wewnętrznych i Administracji, Anna Niedbała, kierownik Biura Prezydenta Miasta, Urzqd Miasta w Ostrowcu Świętokrzyskim, Janusz Wach, naczelnik Wydziału Przywilejów i Immunitetu, Protokół Dyplomatyczny, Ministerstwo Spraw Zagranicznych, Szymon Wesołowski, referendarz w Departamencie Prawa Europejskiego, Urzqd Komitetu Integracji Europejskiej oraz pracownicy Departamentu Strategii Kontrolnej Najwyższej Izby Kontroli: Wojciech Wojciechowski, wicedyrektor, Ryszard Andziak, doradca prawny, Włodzimierz Bieroń, doradca prawny, Elżbieta Matuszewska, doradca techniczny, Bożena Sułkowska, doradca ekonomiczny, Agnieszka Adamczyk, specjalista k.p.

•    Znaki państwowe gospodarza majq pierwszeństwo przed równorzędnymi im w hierarchii znakami państwa, w imieniu którego odbywa się wizyta władz państwowych.^2/

•    Tradycyjnie godło i flaga pełniq rolę szczególnych znaków informacyjnych - należy je umieszczać w takich miejscach i w takiej liczbie, aby tę rolę spełniały; przy zwielokrotnieniu stajq się dekoracjq.

2. Dobre praktyki dotyczqce używania symboli

2.1.    W instytucji zobowiqzanej do używania godła iwywieszania flagi RP zapisy określajqce odpowiedzialność za używanie symboli państwowych powinny być wprowadzone do regulaminu organizacyjnego lub innego dokumentu określajqcego zadania komórek organizacyjnych jednostki oraz do zakresów obowiqzków odpowiedzialnych pracowników. Odpowiedzialność powinna obejmować w szczególności:

-    właściwe umieszczanie godła i flag,

-    okresowe sprawdzanie ich stanu,

-    wymianę zużytych,

-    terminowe wywieszanie flag,

-    zbieranie flag wycofanych z użytku w celu ich godnego zniszczenia.

Pracownik jednostki odpowiedzialny za gospodarowanie symbolami państwowymi powinien przynajmniej raz w roku sporzqdzić sprawozdanie z wykonanych obowiqzków.

2.2.    Używane godła i flagi muszq być zgodne z wzorami określonymi w ustawie. W zwiqzku z tym przy zakupie nowych godeł i flag należy upewnić się, że sq zgodne z wzorami zawartymi w ustawie (żqdać poświadczenia producenta o zgodności lub przynajmniej porównać z wzorami zawartymi w ustawie). W Polsce nie ma wymogu uzyskania licencji na produkcję godeł i flag odpowiadajqcych wzorom ustawowym. W rezultacie dostępne na rynku godła i flagi często nie spełniajq wymogów ustawowych (np. niezachowanie wymaganych proporcji, kolorów, odcieni, kształtów itp.).

2.3.    Godła i flagi powinny być utrzymywane w czystości i w dobrym stanie fizycznym, tj. niezniszczone, nieuszkodzone, niezgniecione, niepostrzępione, niewyblakłe itp. Przydatne jest określenie minimalnej częstotliwości wymiany flag na czyste oraz czyszczenia godeł. Natychmiast należy reagować w przypadkach zanieczyszczenia (np. spowodowanego warunkami atmosferycznymi) lub uszkodzenia.

2.4.    Godła i flagi powinny być przechowywane w czystym pomieszczeniu, w sposób zabezpieczajqcy je przed zniszczeniem lub kradzieżq.

2.5.    Wycofane z użycia godła i flagi nie mogq być wyrzucane do śmietnika, lub porzucane w przypadkowych miejscach, ale powinny być gromadzone i niszczone wsposób godny, najlepiej palone, po pozbawieniu ich cech używalności. Przed zniszczeniem flaga powinna być rozcięta, aby rozdzielić barwy. Metalowe tablice z godłem należy dokładnie zamalować przed zezłomowaniem lub pociqć.

2.6.    Instytucje zobowiqzane do używania godła i flag RP powinny prowadzić ewidencję przychodów (zakupy) oraz rozchodów (protokoły niszczenia).

2/ Z okazji wizyt oficjalnych Ministerstwo Spraw Zagranicznych stosuje praktykę ustępowania miejsca uprzywilijowanego gościowi, ale wyłącznie wewnątrz budynku.

3. Godło

•    Godło należy umieszczać w sposób zapewniajqcy mu należnq cześć i szacunek.

•    Poza wizerunkiem godła zgodnym z ustawq, możliwe jest eksponowanie wizerunku orła artystycznie przetworzonego, jednak nie może on zastępować wizerunku ustawowego.

•    Nie należy używać godła z okresu PRL z dorobionq koronq.

3.1.    Siedziba instytucji zobowiqzanej do umieszczania godła:

3.1.1.    Na zewnqtrz

-    tablica z godłem po prawej stronie lub nad wejściem do budynku oraz tablica z nazwq instytucji, po prawej stronie, poniżej godła,

-    jeżeli w budynku jest kilka urzędów, na budynku należy umieścić jednq tablicę z godłem, a poniżej tablice z nazwami poszczególnych instytucji,

-    jeżeli na siedzibie organu samorzqdowego eksponowany jest herb miasta czy gminy, to powinien być umieszczony poniżej godła państwowego, lub po drugiej (lewej) stronie wejścia.

3.1.2.    Wewnqtrz (pomieszczenia urzędowe, sale posiedzeń, sale wykładowe i lekcyjne)

-    pomieszczenia urzędowe należy rozumieć jako:

-    pomieszczenia zajmowane przez kadrę kierowniczq jednostki (tj. ścisłe kierownictwo, kierownicy komórek organizacyjnych jednostki oraz ich zastępcy),

-    pomieszczenia, w których ma miejsce kontakt obywatela z urzędem lub z mediami np. biuro rzecznika prasowego, biuro podawcze, biuro przyjmowania skarg i wniosków itp.,

-    pozycja godła w pomieszczeniu - najlepiej na ścianie na wprost wejścia, nad biurkiem urzędnika, albo na innej ścianie w miejscu widocznym od wejścia. Na tej samej ścianie, lub części ściany, na której umieszczone jest godło, nie należy umieszczać innych obiektów (np. kalendarze, obrazy, zdjęcia, tablice itp.).

3.1.3.    Strony internetowe

Jednostki zobowiqzane do umieszczania godła powinny je umieszczać również na swoich stronach internetowych, przy czym godło powinno być zgodne z wzorem ustawowym. Poza ustawowym godłem można umieścić również jego wizerunek artystycznie przetworzony. Jeżeli poza godłem umieszcza się na stronie również inny znak (np. godło województwa, miasta lub gminy) godło państwowe powinno być umieszczone na pozycji uprzywilejowanej.

3.2. Używanie wizerunku orła ustalonego dla godła przez jednostki zobowiqzane:

3.2.1.    Dokumenty

-    używanie wizerunku orła na pismach i dokumentach urzędowych powinno być zastrzeżone dla najwyższych przedstawicieli urzędu,

-    wizerunek orła używany w urzędzie powinien być zgodny z wzorem ustawowym i starannie wykonany (unikać zlewania się linii); wzór orła do stosowania przez osoby uprawnione wjednostce powinien być ujednolicony (np. wielkość, grubość linii, kolor, miejsce umieszczania),

-    wizerunek orła powinien być umieszczany na dokumentach urzędowych, które zawierajq decyzje albo postanowienia organów państwowych, lub takich, które urzędowo poświadczajq ważne fakty i uprawnienia,

-    instrukcja kancelaryjna wjednostce powinna określać zasady umieszczania godła na blankietach korespondencyjnych i dokumentach,

3.2.2.    Umieszczanie godła na wizytówkach, teczkach i innych przedmiotach powinno być zastrzeżone dla najwyższych przedstawicieli urzędu.

4. Flaga

•    Flaga państwowa może być wyeksponowana na stałe przed urzędem, np. przy wejściu, wcelu podkreślenia, że jest to urzqd państwowy; w nocy flaga powinna być oświetlona.

•    Rozróżnienie w ustawie: flagę podnosi się - wciqga na maszt przed budynkiem lub na dachu (oznacza to, że każdy urzqd powinien mieć maszt), umieszczać - na drzewcu na ścianie budynku lub wewnqtrz.

•    Zgodnie z ogólnie przyjętym zwyczajem flagę podnosi się do godziny 8.00 rano, a opuszcza się o zachodzie słońca.

•    Sposób eksponowania flagi przez jednostkę (przed oficjalnq siedzibq, na zewnqtrz i wewnqtrz) powinien służyć przekazaniu odpowiedniego komunikatu:

-    na dachu siedziby - informuje, że głowa państwa przebywa w swojej siedzibie lub organ kolegialny obraduje;

-    przed budynkiem - podkreśla publiczny charakter obiektu;

-    wewnqtrz - potwierdza komunikaty zewnętrzne, a w przypadku wystawienia jej obok godła państwa lub organizacji dopełnia symbolikę państwowq lub organizacyjnq;

-    umieszczenie większej liczby flag państwowych jest oficjalnq dekoracjq akcentujqcq uroczystość państwowq lub narodowq.

4.1.    Siedziba urzędu:

-    uroczystości, rocznice i święta państwowe:

-    flaga podniesiona na lub przed siedzibq, a ponadto budynek powinien być dodatkowo udekorowany flagami;

-    flagi powinny być podniesione najpóźniej do godziny 8.00;

-    jeżeli uroczystość, rocznica lub święto przypada w przeddzień dni wolnych od pracy, flagi mogq być podniesione przez kilka dni, z tym że jeżeli sq pozostawione na noc, to powinny być oświetlone;

-    w celu zapewnienia jednolitego wykonania przez administrację publicznq ustawowego obo-wiqzku wywieszania flagi państwowej z okazji uroczystości, rocznic oraz świat państwowych o charakterze ogólnokrajowym, wskazane jest coroczne ogłaszanie przez Kancelarię Prezesa Rady Ministrów wykazu dni, w których flaga powinna być wywieszona. Na szczeblu regionalnym lub lokalnym coroczne listy dodatkowych obchodów o charakterze miejscowym może ogłaszać właściwy organ;

-    jeżeli w budynku znajduje się kilka urzędów, flagę wywiesza urzqd, który zarzqdza budynkiem;

-    wielkość flagi powinna być dostosowana do wielkości obiektu (nieodpowiednie jest umieszczanie bardzo małej flagi na dużym obiekcie lub odwrotnie) oraz warunków otoczenia (np. zbyt długa flaga, sięgajqca głów przechodniów).

4.2.    Szczegółowe wskazówki dotyczqce postępowania z flagq państwowq:

-    na fladze nie wolno umieszczać ani przyczepiać do niej żadnego znaku, litery słowa, liczby, czy jakiegokolwiek rysunku;

-    gdy flaga jest wywieszona, powinna zajmować pozycję uprzywilejowanq;

-    flaga powinna być tak umieszczana, aby nie dotykała podłoża, podłogi lub nie była zamoczona w wodzie;

-    flaga powinna być zabezpieczona przed zniszczeniem, zerwaniem lub upadkiem na ziemię;

-    podczas ulewy lub przy bardzo silnym wietrze flagę należy zdjqć lub, jeżeli musi być wywieszona (np. podczas wizyty oficjalnej) należy dbać, aby nie uległa zniszczeniu lub zerwaniu. O ile do tego dojdzie, należy jq bezzwłocznie zdjqć;

-    flaga powinna być wciqgana na maszt i opuszczana wsposób energiczny, ajeżeli podczas jej podnoszenia jest wykonywany hymn, tempo podnoszenia flagi należy dostosować do czasu wykonywania hymnu (zaczqć i skończyć jednocześnie);

-    jeżeli flaga RP jest umieszczona na pojeździe, powinna znajdować się po jego prawej stronie;

-    jeżeli flaga jest umieszczona na podium mówcy, powinna znajdować się na prawo od mówcy; zwróconego twarzq do słuchaczy lub płasko na ścianie, nad mówcq lub za nim;

-    po przecięciu wstęgi w barwach państwowych z okazji uroczystości otwarcia jakiegoś obiektu lub odsłonięcia pomnika, wstęgę należy zabezpieczyć, aby nie upadła na ziemię, nie leżała na ziemi, ani nie była deptana;

-    jeśli używa się flagi do przykrycia posqgu lub pomnika podczas uroczystości jego odsłaniania, nie można dopuścić, aby flaga upadła na ziemię;

-    w przypadku ogłoszenia żałoby narodowej flagę wywiesza się opuszczonq do połowy masztu w ten sposób, że podnosi się jq do samej góry, a następnie opuszcza do połowy masztu. Przy jej zdejmowaniu podobnie, należy najpierw podnieść jq do samej góry następnie opuścić całkowicie. Jeżeli nie ma takiej możliwości (brak masztu) żałobę można wyrazić wywieszajqc czarnq flagę na pozycji na lewo od flagi państwowej lub poprzez przymocowanie do drzewca czarnej wstęgi;

-    instytucja odpowiedzialna za organizację obchodów, podczas których używane sq flagi z papieru, powinna zapewnić odpowiednie warunki do ich zebrania po zakończeniu uroczystości oraz odpowiedniego zniszczenia. Flagi nie powinny być wyrzucane do śmietnika ani rzucane na ziemię.

4.3. Eksponowanie flagi RP zinnymi flagami, np. organizacji krajowych, innych krajów lub organizacji

międzynarodowych:

-    jeżeli wraz z flagq RP eksponowane sq flagi różnych krajów i organizacji, maszty powinny być tej samej wysokości;

-    flaga RP powinna być podnoszona jako pierwsza i opuszczana jako ostatnia;

-    flaga państwowa nie powinna być wywieszana na jednym maszcie lub drzewcu razem z innq flagq lub flagami;

-    jeżeli flaga państwowa jest eksponowana wjednej linii z innymi flagami (np. samorzqdowymi) lub flagami innych krajów, powinna zajmować pozycję uprzywilejowanq, tj. skrajnq na prawo;

-    flagi organizacji międzynarodowych (np. Unia Europejska lub NATO) nie majq statusu flag państwowych i powinny zajmować drugie miejsce w stosunku do flagi państwowej, tj. po lewej stronie;

-    flaga Unii Europejskiej powinna być wywieszona na stałe na budynkach, w których mieszczq się siedziby agend UE oraz na granicach stanowiqcych granicę zewnętrznq UE. W innych miejscach flaga UE może być wywieszana w dniach wyborów do Parlamentu Europejskiego, oficjalnych wizyt z udziałem przedstawicieli Unii Europejskiej oraz 9 maja, w Dniu Europy. Ponadto, w celach informacyjnych, flaga UE może być wywieszana na jednostkach realizujqcych programy unijne;

58

-    zasady umieszczania większej liczby flag:

-    dwie flagi oraz cztery i więcej: pozycja uprzywilejowana skrajna i po prawej stronie (flaga RP powinna być po prawej stronie, następnie flagi gości umieszczone wg nazw państw w porządku alfabetycznym - wjęzyku polskim, angielskim, francuskim lub innym, zależnie od okoliczności);

-    trzy flagi: pozycja uprzywilejowana w środku, drugie miejsce po prawej stronie, trzecie po lewej (np. flaga gospodarza w środku, flaga gościa po prawej stronie, flaga organizacji międzynarodowej, np. UE, po lewej stronie).

-    gdy flaga państwowa jest umieszczona przy ścianie z inną flagą na skrzyżowanych drzewcach flaga, RP powinna być umieszczona po prawej stronie, ajej drzewce powinno być umieszczone przed drzewcem drugiej flagi.

ZAŁĄCZNIK NR 8:

Zasady dobrej praktyki dla obywateli

Chcemy być szanowani - szanujmy swoje symbole

Symbole narodowe stanowiq o tożsamości państwa, narodu oraz obywateli. Sq wyrazem czci, szacunku i wartości narodowych, ich dzieje to także część historii państwa. Sq również wyrazem patriotyzmu i oddania sprawie najwyższej, jakq jest Ojczyzna.

Zawarte poniżej wskazówki, dotyczqce używania i zachowania obywateli naszego państwa wobec symboli narodowych, wywodzq się zwielowiekowej tradycji polskiej oraz dobrych wzorców pielęgnowanych w innych krajach. W powszechnym poczuciu Polacy sq patriotami, ale nie manifestujq tego ani na co dzień, ani od święta, wtakim stopniu, jak miało to miejsce wczasach II Rzeczypospolitej, ani jak to jest obecnie praktykowane w innych krajach. W Polsce po II wojnie światowej przez wiele lat symbole państwowe były zawłaszczane przez państwo. Obywatele nie mieli prawa do ich swobodnego używania. Praktyka ta zmieniła się po wyborach w czerwcu 1989 r. Dopiero jednak w kwietniu 2004 r., w wyniku nowelizacji ustawy o godle, zwrócono narodowi prawo do używania symboli państwowych. Wiedza społeczeństwa na ten temat jest jednak nadal niewystarczajqca.

Majqc nadzieję, że znajomość zasad używania symboli państwowych może przyczynić się do podniesienia kultury ich używania, poniżej przedstawiamy podstawowe zasady i wskazówki dla obywateli.

•    Godło, flaga i hymn sq symbolami naszego państwa, do których należy odnosić się z należnq czciq i szacunkiem.

•    W Polsce nasze symbole państwowe majq pierwszeństwo przed każdym innym znakiem, np. znakami stowarzyszeń, miast, organizacji krajowych i międzynarodowych.

•    Miejscem pierwszym (uprzywilejowanym) jest zawsze prawa strona osoby stojqcej tyłem do budynku lub na prawo od godła, patrzqc od strony godła (tj. kierunek, w którym patrzy orzeł). Jest to zasada heraldyczna, przeniesiona do protokołu flagowego, zgodnie z którq prawq stronę tarczy herbowej określa się z pozycji trzymajqcego jq niegdyś rycerza.

•    Tradycyjnie godło i flaga pełniq rolę szczególnych znaków informacyjnych: umieszczone na lub we-wnqtrz budynku komunikujq, że znajduje się w nim urzqd administracji publicznej. Umieszczone wwięk-szej liczbie stajq się dekoracjq akcentujqcq wydarzenie państwowe lub narodowe.

•    Otaczanie symboli RP czciq i szacunkiem jest prawem i obowiqzkiem każdego z nas, dlatego powinniśmy reagować na wszelkie przejawy braku czci i szacunku oraz zgłaszać to odpowiednim organom (np. straży miejskiej, policji).

Symbole i my

•    Wywieszajmy flagi, aby uczcić ważne uroczystości, rocznice i święta państwowe.

•    Flagi możemy wywieszać również wówczas, kiedy chcemy uczcić ważne wydarzenia naszego życia prywatnego. Tak robi się wwielu krajach.

•    Flaga z godłem nie powinna być używana przez obywateli, ponieważ jest zastrzeżona wyłqcznie dla grupy podmiotów określonych w ustawie (placówki dyplomatyczne, lotniska, samoloty cywilne podczas lotów za granicq, kapitanaty portów, na statkach morskich).

•    Flaga, którq wywieszamy powinna być czysta, wyprasowana.

•    Wywieszona flaga powinna być przymocowana w taki sposób, aby nie uległa zerwaniu, np. przywiqza-na lub przymocowana pinezkq do drzewca.

•    Flaga powinna być tak umieszczana, aby nie dotykała podłoża, podłogi lub nie była zamoczona w wodzie.

•    Jeżeli flaga zaplqcze się dookoła drzewca, trzeba jq rozplqtać. Zaplqtana flaga nie jest ozdobq.

•    Jeżeli flaga jest w stanie nie nadajqcym się już do użytku, powinna być zniszczona w sposób godny, najlepiej przez spalenie lub pocięcie wtaki sposób, aby rozdzielić barwy.

•    Flaga z papieru używana podczas różnego rodzaju uroczystości, nie powinna być porzucona, wyrzucana na śmietnik, ale zniszczona wsposób godny.

•    Podczas ceremonii podnoszenia albo opuszczania flagi, lub gdy flaga jest niesiona podczas pochodu, przemarszu, przeglqdu, wszystkie osoby, z wyjqtkiem tych, które sq w mundurach, powinny być zwrócone twarzq do flagi i przyjqć postawę wyprostowanq.

•    Nie wywiesza się godła ani flagi, jeżeli sq one brudne, podarte, spłowiałe lub pomazane.

•    Flagi opuszczamy do połowy masztu tylko w szczególnych, określonych sytuacjach (żałoba).

•    Drzewce lub maszt flagi przeznaczone sq tylko do tego celu, nie umieszcza się na nich żadnych dekoracji ani znaków reklamowych.

•    Na godle ani fladze nie należy umieszczać jakichkolwiek napisów, rysunków, znaków, liter, obrazków.

•    Pamiętajmy, że flaga lub barwy wywieszane „do góry nogami" nie symbolizujq już państwa polskiego.

•    Trzeba zwracać uwagę na właściwq kolejność barw, jeżeli umieszczane sq pionowo, kolor biały powinien znajdować się po lewej stronie płaszczyzny oglqdanej z przodu.

•    Osoby z umieszczonym na ubraniu wizerunkiem godła lub flagi powinny o tym pamiętać i zachowywać się godnie.

•    Artystyczne przetworzenia wizerunków flagi lub godła nie mogq ich ośmieszać.

•    Symboli państwowych nie umieszcza się na chusteczkach, serwetkach lub innych przedmiotach przeznaczonych do okresowego użycia i następnie wyrzucanych.

•    Niedopuszczalne jest niszczenie lub uszkadzanie godła albo flagi ani niegodne zachowanie przy symbolach.

•    Podczas wykonywania lub odtwarzania hymnu państwowego obowiqzuje zachowanie powagi i spokoju oraz zdjęcie nakrycia głowy (mężczyźni).

•    Nie należy nadużywać symboli państwowych podczas akcji protestacyjnych organizowanych przez grupy zawodowe lub społeczne, jeżeli nie jest to zwiqzane z walkq o dobro całego narodu.

•    Symbole państwowe innych państw należy traktować z takim samym szacunkiem, jakiego oczekujemy od innych wstosunku do polskich symboli państwowych.

Hasło na dziś: FLAGA W KAŻDYM DOMU

ZAŁĄCZNIK NR 9:

Co każdy Polak powinien wiedzieć o swoich symbolach

Znaki Rzeczypospolitej Polskiej i Narodu Polskiego - herb Orzeł Biały, barwy biało-czerwone, hymn Mazurek Dgbrowskiego

Dla wyrażenia treści symbolicznych określajqcych suwerenność naszego państwa, posługujemy się w Rzeczypospolitej trzema znakami naczelnymi - herbem państwa, flagq państwowq oraz hymnem państwowym.

Dwa pierwsze, to znaki wizualne - herb oglqdany jest w zbliżeniu, flaga na odległość, natomiast hymn - to znak dźwiękowy.

Herby, czyli ukształtowane według określonych reguł oznaki rodów, państw, miast itd., opisuje się stosu-jqc odpowiedniq terminologię. Wyróżnia się dwie podstawowe części herbu: tarczę (jej powierzchnię nazywamy polem) oraz godło (znak w polu tarczy). Dlatego współczesne polskie słowniki i encyklopedie identy-fikujqc pojęcie godła państwowego z wyobrażeniem orła białego w czerwonym polu zawierajq błqd merytoryczny, bowiem utożsamiajq wten sposób godło, czyli tylko części herbu, z samym herbem. Niestety, ten sam błqd zawiera aktualna ustawa z dnia 9 lutego 1990 r. o zmianie przepisów o godle, barwach i hymnie RP, którq wprowadzono na powrót wizerunek orła białego ze złotq koronq na głowie. Co więcej, także zapis art. 28 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej zdnia 2 kwietnia 1997 r. wbrzmieniu: „Godłem Rzeczypospolitej Polskiej jest wizerunek orła białego w koronie w czerwonym polu" - jest niepoprawny.

Druga istotna uwaga dotyczy nazwy herbu Polski. Tylko heraldyka polska nazywa herby. Rycerskie (szlacheckie), to przykładowo - Jastrzębiec, Leliwa, Wieniawa, itd., a herb Polski, to - Orzeł Biały. Pod tq nazwq pisanq zawsze z użyciem wielkich liter, rozumiemy wyłqcznie wizerunek orła białego ze złotq koronq na głowie zwróconej w prawo, z rozwiniętymi skrzydłami, z dziobem i szponami złotymi, umieszczony w czerwonym polu tarczy.

Geneza orła polskiego nie została dotqd wyjaśniona, dyskutowane jest również jego najstarsze występowanie wźródłach jako znaku Polaków, a także pierwsze, jeszcze przed heraldyczne, przedstawienia na monetach i pieczęciach. W dobie heraldycznej, kiedy na zachodzie Europy różne godła poddawane odpowiedniej stylizacji przekształciły się ostatecznie wznaki herbowe, na ich wzór w20. i 30. latach XIII wieku znak orła został przyjęty przez ksiqżqt piastowskich niemal wszystkich linii - ślqskich, małopolskich, wielkopolskich i kujawskich, na końcu mazowieckich. Przyjęcie przez piastowskich ksiqżqt orła, jako godła osobistego i rodowego, choć w odmiennych barwach (czarny - na Dolnym Ślqsku, złoty na Górnym Ślqsku, biały wWiel-kopolsce, Małopolsce i na Mazowszu), podtrzymywało świadomość pochodzenia ze wspólnego pnia. Przypominało także ojednolitym niegdyś obszarze dawnego władztwa pierwszych Piastów, za którego symboliczny znak identyfikujqcy to państwo uznano orła białego w złotej koronie w polu czerwonym.

Koronacja Przemysła II w 1295 r. w Gnieźnie, historycznym miejscu koronacyjnym królów polskich, i przyjęcie przez niego tytułu królewskiego, miało wymowę ogólnopolskq - było restytucjq Królestwa Polskiego. Na sporzqdzonej na koronację pieczęci Przemysł umieścił herb Orzeł Biały. Napis w otoku tej pieczęci zawiera niecodziennq treść: „sam Wszechmocny zwrócił zwycięskie znaki Polakom". To symboliczne przesłanie jest jednocześnie świadectwem świadomości wśród ówczesnych Polaków starożytności swego godła. Skoro zostało ono zwrócone, to istniało wcześniej. Mamy więc jedyne w swoim rodzaju źródło o niepodważalnym znaczeniu, potwierdzajqce dawność naszego znaku państwowego. Z kolei wizerunek Orła Białego z pieczęci królewskiej Przemysła II jest najstarszym wyobrażeniem już w pełni ukształtowanego tego herbu. Państwo polskie posiada zatem jeden z najstarszych w świecie herbów, który - poza krótkim epizodem PRL, kiedy Orła pozbawiono korony - nie został zmieniony przez przeszło 700 lat.

Zmieniały się tylko kształty tarczy herbowej i samego Orła, podlegajqc zmiennym w czasie tendencjom artystycznym. Korona na głowie Orła tak, jak poczqtkowo korona królów polskich, była pierwotnie otwarta.

Zamknięcie kabłqkami i zwieńczenie jabłkiem z krzyżem uzyskała w czasach Jana Olbrachta i takq zdobiono odtqd tarczę herbowq z Orłem. Natomiast na głowie Orła korona zamknięta, choć zaczęła się sporadycznie pojawiać za Zygmunta Augusta, na pieczęciach państwa - a więc w herbie oficjalnym - wystqpiła dopiero za panowania Stanisława Augusta.

Ostatni Jagiellonowie wprowadzili heraldyczny zwyczaj łqczenia znaku Orła z osobistym monogramem królewskim wiqzanym na piersiach Orła. Np. Zygmunt Stary zdobił Orła złotq literq „S" od łacińskiego brzmienia swego imienia Sigismundus; dziś ten znak jest godłem Senatu Rzeczypospolitej. Przedstawienia Orła z monogramem królewskim nigdy jednak nie trafiły do oficjalnego herbu państwa. Królowie elekcyjni zamienili ten zwyczaj na kładzenie na piersi Orła tarczy ze swoim herbem rodzinnym.

Po zawiqzaniu unii polsko-litewskiej Orzeł Biały zawsze był herbem Korony, jak potocznie nazywano Polskę, odpowiednikiem Pogoni Wielkiego Księstwa Litewskiego, herbu przedstawiajqcego w polu czerwonym białego rycerza z wzniesionym mieczem na białym koniu. Z kolei przemienne wyobrażenie obu herbów na tarczy czteropolowej, było herbem symbolizujqcym oba równorzędne człony Rzeczypospolitej. Herb ten występował do końca istnienia państwa polskiego. W dobie królów elekcyjnych do herbu czteropolowego dodawano tarczę środkowq z herbem panujqcego. Tylko Wazowie zwielokrotnili herb do dziewięciu pól, poprzez nałożenie na tarczę z Orłami i Pogoniq tarcz z herbami szwedzkimi i z rodowym, wazowskim Snopkiem wśrodku.

Wraz z upadkiem państwa polskiego w 1795 r. Orzeł Biały stracił samodzielny byt. Powrócił na krótko do dwupolowego herbu państwowego Księstwa Warszawskiego, zajmujqc w nim miejsce obok herbu saskiego. W Królestwie Polskim pod berłem carów rosyjskich Orzeł Biały przedstawiany był na piersiach czarnego, dwugłowego orła rosyjskiego, skqd po upadku Powstania Listopadowego przeniesiono go na jego prawe skrzydło. Przetrwał tam do upadku Rosji carskiej. Z części Polski przyznanej Prusom utworzono Wielkie Księstwo Poznańskie, którego herbem był czarny orzeł pruski z Orłem Białym na piersi. I to wyobrażenie przetrwało do upadku monarchii pruskiej.

Po wybuchu Powstania Listopadowego odrzucono urzędowy herb Królestwa z orłem rosyjskim, a Rzqd Narodowy wprowadził nowy herb przedstawiajqcy na tarczy dwudzielnej Orła Białego z Pogoniq litewskq, na znak powstania w celu odzyskania całej Polski, w dawnych granicach Rzeczypospolitej. Krótkotrwałe powstanie krakowskie z 1846 r. przyniosło nowq odmianę herbu polskiego. Był nim sam Orzeł Biały trzymajqcy w szponach wieniec dębowy i laurowy. W kolejnym powstaniu - wielkopolskim (1848 r.), Komitet Narodowy Centralny stojqcy na jego czele w nawiqzaniu do herbu z 1831 r. wprowadził ponownie tarczę dwudzielnq, z Orłem i Pogoniq, ale tę przedstawiono w polu błękitnym. Ostatniq wersję polskiego herbu państwowego przed odzyskaniem niepodległości, ustanowiono w Powstaniu Styczniowym. Rzqd Narodowy w 1863 r. przepisał herb, który pod koronq jagiellońskq, symbolem jednej, wspólnej Rzeczpospolitej, przedstawiał trzy znaki dobrowolnie złqczonych ludów: Orła Polaków, Pogoń Litwinów i św. Michała Archanioła Rusinów. Wszystkie godła winny były być przedstawiane zgodnie z ich tradycjq heraldycznq w polach czerwonych, upowszechnił się jednak wzór z barwami pól czerwonym, błękitnym i białym.

Po odzyskaniu niepodległości Sejm Ustawodawczy przywrócił w 1919 r. jako herb państwowy Orła Białego. W nawiqzaniu do ostatniego okresu państwowości polskiej, Orłowi nadano stylizację z czasów króla Stanisława Augusta (z symbolem suwerenności - koronq zamkniętq zwieńczonq krzyżem). W 1927 r. rozpo-rzqdzenie Prezydenta RP zmieniło jego stylizację, zzamianq korony na otwartq. Ten wizerunek przetrwał na obczyźnie do 1956 r., w którym dekretem Prezydenta RP na uchodźstwie koronę ponownie zamknięto. W PRL zachowano wizerunek Orła z roku 1927 r., pozbawiajqc go ze względów ideologicznych korony. Jej przywrócenie w kształcie z roku 1927 r. nastqpiło wraz z przywróceniem Rzeczpospolitej Polskiej. Oficjalny wzór obecnego herbu Orzeł Biały pochodzi z 1990 r.

Flaga państwowa to znak złożony z barw narodowych - dwa równoległe pasy równej długości, górny biały od herbowego Orła, dolny czerwony od barwy pola jego tarczy. Pojęcie flagi polskiej występuje dopiero od przełomu XIX/XX w. W dawnej Rzeczpospolitej używano chorqgwi państwowej heraldycznej, czyli

czerwonej z wizerunkiem Orła Białego. Barwy biało-czerwone pojawiały się sporadycznie, jako znak nieoficjalny, w II połowie XVIII w. oraz w czasach Księstwa Warszawskiego z tym, że upinane były w kolistq kokardę, noszonq jako znak w Wojsku Polskim na nakryciach głowy. Oficjalnie takq kokardę biało-czerwonq utwo-rzonq od bieli Orła i Pogoni litewskiej oraz czerwieni ich pól, wprowadził jako barwy narodowe Sejm powstańczy w1831 r. Państwo polskie ma zatem jedne z najstarszych w świecie zdefiniowane barwy narodowe. Flagę biało-czerwonq oraz drugq, z herbem państwowym na białym pasie, przeznaczonq wyłqcznie dla przedstawicielstw dyplomatycznych państwa i jako handlowq banderę morskq, wprowadził Sejm Ustawodawczy w 1919 r. Także i dziś używane sq w Rzeczpospolitej Polskiej te dwie flagi państwowe, ale ustawa ściśle definiuje podmioty uprawnione do używania flagi zherbem. Nie jest ona dopuszczona do użytku prywatnego.

Hymn państwowy Mazurek Dąbrowskiego, to najmłodszy z naszych znaków. Jego melodia uznawana jest przez muzykologów za anonimowq, natomiast słowa napisał Józef Wybicki w 1797 r. w Reggio nell'Emilia we Włoszech, dla żołnierzy Legionów Polskich formowanych przez gen. Jana Henryka Dqbrowskiego. Pierwotnie nosił nazwę „Pieśń Legionów Polskich we Włoszech", a słowa pierwszej zwrotki brzmiały „Jeszcze Polska nie umarła, kiedy my żyjemy. Co nam obca moc wydarła, szablq odbijemy." Od czasów Powstania Listopadowego „Pieśń Legionów" uznawano za pieśń narodowq, a od zarania niepodległości w1918r. wykonywano jq jako hymn polski. W takim charakterze Mazurka Dqbrowskiego grano od poczqtku w odrodzonym Wojsku Polskim. Unormowano to dwoma rozkazami Ministra Spraw Wojskowych z marca i listopada 1921 r. - „Oddawanie honorów przy odgrywaniu <Mazurka Dqbrowskiego> i hymnów państw sprzymierzonych" i „Wykonywanie Hymnu Narodowego podczas uroczystości wojskowych". Dopiero w 1926 r. Ministerstwo Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego wydało okólnik do kuratoriów okręgów szkolnych poda-jqc tekst i nuty hymnu, z kolei Minister Spraw Wewnętrznych wysłał w 1927 r. okólnik do wojewodów z obo-wiqzujqcym brzmieniem jednej zwrotki i refrenu tekstu ustalonego przez komisję MWRiOP, na koniec Minister Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego ustalił okólnikiem do kuratoriów ztego samego roku akompaniament fortepianowy oraz podkład harmoniczny hymnu. Do konstytucji wpisano Mazurek Dqbrowskiego jako hymn dopiero w PRL w 1976 r., stqd zapis o nim pojawił się w ustawie z 1980 r. o godle, barwach i hymnie PRL. Na mocy Małej Konstytucji z 1992 r. utrzymany został zapis o Mazurku Dqbrowskiego jako o hymnie Rzeczypospolitej Polskiej, a potwierdziła to Konstytucja RP z 1997 r.

opracował: TADEUSZ JEZIOROWSKI

ZAŁĄCZNIK NR 10:

Wykaz organów, którym przekazano informację o wynikach kontroli

1

- Jednostki dzielnicowe Urzędu Miasta Stołecznego Warszawy: Żoliborz, Wola, Włochy, Wilanów, Wesoła, Wawer, Ursynów, Ursus, Targówek, Śródmieście, Rembertów, Praga Północ, Praga Połu

https://www.nik.gov.pl/kontrole/D/04/505/