JULJUSZ MAKAREWICZ KODEKS KARNY Z KOMENTARZEM TRZECIE WYDANIE 1/10

JULJUSZ MAKAREWICZ

KODEKS KARNY Z KOMENTARZEM

TRZECIE WYDANIE

LWÓW

WYDAWNICTWO ZAKŁADU NARODOWEGO IMIENIA OSSOLIŃSKICH 1932

WSZELKIE PRAWA ZASTRZEŻONE

Z DRUKARNI ZAKŁADU NARODOWEGO IM. OSSOLIŃSKICH

POD ZARZĄDEM ADAMA WIER7BICKIEGO

PRZEPISY WPROWADZAJĄCE KODEKS KARNY I PRAWO O WYKROCZENIACH

SPIS RZECZY.

Przepisy wprowadzające kodeks karny i prawo

o wykroczeniach....................................................................... Art. 1—32                     5—28

KODEKS KARNY:

Zasady polskiego kodeksu karnego................................................................ 29—46

CZĘŚĆ OGÓLNA:

ROZPORZĄDZENIE PREZYDENTA RZECZYPOSPOLITEJ

z dnia 11 lipca 1932 r.

PRZEPISY WPROWADZAJĄCE KODEKS KARNY I PRAWO O WYKROCZENIACH.

Na podstawie art. 44 ust. 6 Konstytucji i art. 1 lit. a) ustawy z dnia 17 marca 1932 r. o upoważnieniu Prezy­denta Rzeczypospolitej do wydawania rozporządzeń z mocą ustawy (Dz. U. R. P. Nr. 22, poz. 165) postana­wiam co następuje:

Art. 1.

• 1. Z dniem wejścia w życie kodeksu karnego i prawa o wykroczeniach tracą moc przepisy karne, do­tyczące przedmiotów unormowanych w kodeksie kar­nym i w prawie o wykroczeniach, jeżeli przepisy dalsze nie stanowią inaczej.
• 2. Jeżeli rozporządzenie niniejsze mówi bez bliż­szego oznaczenia o kodeksie karnym lub o prawie o wy­kroczeniach, należy przez to rozumieć kodeks karny z dnia 11 lipca 1932 r. i prawo o wykroczeniach z tejże daty.

Art. 2.

Tracą moc obowiązującą wraz z ustawami wprowa­dzaj ącemi:

• kodeks karny 1903 r., z wyjątkiem art. 292—309, 318—324, 348—353, 624—627 i 630—334;
• powszechna ustawa karna 1852 r., z wyjątkiem § 486^b i w związku z nim § 486^c, jeżeli nie ma zastoso­wania art. 279 kodeksu karnego;
• kodeks karny 1871 r., z wyjątkiem §§ 296^a i 298.

Art. 3.

• 1. Na obszarze, na którym obowiązywała po­wszechna ustawa karna 1852 r., tracą w szczególności moc obowiązującą przepisy karne:
• patentu z dnia 20 kwietnia 1854 r. (Dz. u. p. austr. Nr. 96);
• rozporządzenia z dnia 30 września 1857 r. o ka­raniu mniejszych wykroczeń (Dz. u. p. austr. Nr. 198);
• ustawy z dnia 7 kwietnia 1870 r., według której wydane są szczególne postanowienia co do zmów mię­dzy pracodawcami lub pracownikami w celu wymusze­nia warunków pracy oraz co do zmów przemysłowców w celu podwyższenia cen towarów (Dz. u. p. austr. Nr. 43);
• ustawy z dnia 10 maja 1873 r., zawierającej prze­pisy policyjno-karne przeciw próżniakom i włóczęgom (Dz. u. p. austr. Nr. 108);
• ustawy z dnia 24 maja 1885 r. o dopuszczalności zatrzymania w zakładach pracy przymusowej i popraw­czych (Dz. u. p. austr. Nr. 89);
• ustawy z dnia 27 maja 1885 r., zawierającej prze­pisy przeciw używaniu i obrotowi środków rozsadzają­cych (Dz. u. p. austr. Nr. 134);
• ustawy z dnia 26 stycznia 1907 r., dotyczącej wol­ności wyborów i zgromadzania się (Dz. u. p. austr. Nr. 18).
• 2. Pozostają jednak w mocy na powyższym obsza­rze przepisy:
• patentu z dnia 24 października 1852 r. o wy­twarzaniu, obrocie i posiadaniu broni i amunicji oraz o noszeniu broni (Dz. u. p. austr. Nr. 223) z tą zmianą, że § 40 uchyla się, a sprawy o przestępstwa przewidziane tym patentem należą do właściwości władz administra­cyjnych, z wyjątkiem określonych w^T <$<$ 30, 33 i 34 oraz

z wyjątkiem przypadków, gdy w myśl § 28 w związku z art. 7 niniejszego rozporządzenia należy stosować ko­deks karny;

• ustawy prasowej z dnia 17 grudnia 1862 r. (Dz. u. p. austr. z 1863 r. Nr. 6) wraz z nowelami z dnia 15 października 1868 r. (Dz. u. p. austr. Nr. 142) i z dnia 9 lipca 1894 r. (Dz. u. p. austr. Nr. 161);
• ustawy z dnia 15 listopada 1867 r. o prawie sto­warzyszeń (Dz. u. p. austr. Nr. 134);
• ustawy z dnia 6 marca 1906 r. o spółkach z ogra­niczoną odpowiedzialnością (Dz. u. p. austr. Nr. 58):
• patentu z dnia 3 grudnia 1852 r. — ustawa leśna — (Dz. u. p. austr. Nr. 250);
• galicyjskiej ustawy z dnia 17 lipca 1876 r. o ochro­nie własności polnej (Dz. u. kraj. Nr. 28).

Art. 4.

• 1. Na obszarze, na którym obowiązywał kodeks karny 1871 r., tracą w szczególności moc obowiązującą przepisy karne:
• ustawy z dnia 9 czerwca 1884 r. o zbrodniczem i niebezpiecznem dla ogółu używaniu materjałów wybu­chowych (Dz. u. Rz. str. 61);
• ustawy z dnia 5 kwietnia 1888 r. o rozprawach sądowych odbywających się z wykluczeniem jawności (Dz. u. Rz. str. 133);
• ustawy z dnia 9 kwietnia 1900 r. o karaniu za od­bieranie energji elektrycznej, w miejsce której stosować należy przepisy z rozdziału XXXIX kodeksu karnego w związku z art. 20 ustawy elektrycznej z dnia 21 marca 1922 (Dz. U. R. P. Nr. 34, poz. 277);
• rozporządzenia z dnia 11 grudnia 1918 r., doty­czącego chorób płciowych (Dz. u. Rz. str. 1431).

<$ 2. Pozostają jednak w mocy na powyższym obsza­rze przepisy:

• ustawy prasowej z dnis 7 maja 1874 r. (Dz. u. Rz. str. 65);
• ustawy z dnia 15 kwietnia 1878 r. o kradzieżach leśnych (Zbiór ustaw prusk. str. 222). z wyjątkiem § 10;
• ustawy z dnia 1 kwietnia 1880 r. o policji polnej i leśnej (Zbiór ustaw prusk. str. 230), z wyjątkiem § 4;
• ustawy z dnia 22 marca 1888 r. o ochronie ptaków (Dz. u. Rz. str. 111) w brzmieniu ustawy z dnia 30 maja 1908 r. (Dz. u. Rz. str. 317).

Art. 5.

• 1. Tracą moc obowiązującą przepisy karne nastę­pujących ustaw, wydanych przez władze polskie i ogło­szonych w Dzienniku Praw Państwa Polskiego lub w Dzienniku Ustaw Rzeczypospolitej Polskiej:
• 11 ustawy z dnia 27 maja 1919 r. o państwo­wej wyłączności poczty, telegrafu i telefonu (Dz. P. P. P. Nr. 44, poz. 310) w związku z art. 47 ustęp ostatni ustawy z dnia 3 czerwca 1924 r. o poczcie, telegrafie i telefonie (Dz. U. R. P. z 1931 r. Nr. 12, poz. 57);
• dekretu z dnia 9 stycznia 1919 r. o postanowie­niach karnych za przeciwdziałanie wyborom do Sejmu i wykonywaniu obowiązków poselskich (Dz. U. R. P. Nr. 5, poz. 96);
• 155 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 10 maja 1920 r. w przedmiocie wprowadzenia w życie na obszarze Rzeczypospolitej ustawy wojskowej postę­powania karnego dla wspólnej siły zbrojnej z dnia 5 lipca 1912 r. (Dz. U. R. P. Nr. 5, poz. 368) oraz § 264 ustawy wojskowego postępowania karnego dla wspól­nej siły zbrojnej z dnia 5 lipca 1912 r. (Dz. u. p. austr. Nr. 130);
• ustawy z dnia 2 lipca 1920 r. o zwalczaniu lichwy wojennej (Dz. U. R. P. Nr. 67, poz. 449);
• 8 ustęp ostatni ustawy z dnia 21 września 1922 r. w przedmiocie tytułu inżyniera (Dz. U. R. P. Nr. 90, poz. 823);
• ustawy z dnia 10 czerwca 1926 r. o warunkowem zawieszeniu wykonania kary na obszarze mocy obowią­zującej ustawy postępowania karnego z dnia 23 maja 1873 r. (Dz. U. R. P. Nr. 61, poz. 354) oraz rozporzą­dzenia Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 21 maja 1927 r., uzupełniającego przepisy o warunkowem za­wieszeniu wykonania kary na obszarze mocy obowią­zującej ustawy postępowania karnego z dnia 23 maja 1873 r. (Dz. U. R. P. Nr. 47, poz. 424);
• rozporządzenia Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 29 lipca 1927 r. o karach za handel kobietami i dziećmi oraz za inne popieranie nierządu (Dz. U. R. P. Nr. 70, poz. 614) — w części nieuchylonej przez art. 2 pkt. 1 i 3 niniejszego rozporządzenia;
• 99 i 100 rozporządzenia Prezydenta Rzeczy­pospolitej z dnia 22 sierpnia 1927 r. o zwalczaniu za­raźliwych chorób zwierzęcych (Dz. U. R. P. Nr. 77, poz. 673);
• rozporządzenia Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 17 września 1927 r. o warunkowem zawieszeniu wykonania kary na obszarze, na którym obowiązuje ustawa postępowania karnego z dnia 1 lutego 1877 r. (Dz. U. R. P. Nr. 83, poz. 741);
• rozporządzenia Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 12 września 1930 r. o karach dla ochrony swo­body wyborów (Dz. U. R. P. Nr. 64, poz. 509);
• 269 rozporządzenia Prezydenta Rzeczypo­spolitej z dnia 29 listopada 1930 r., zawierającego „Prawo górnicze" (Dz. U. R. P. Nr. 85, poz. 654).
• 2. Przepisy karne ustaw szczególnych, wydane przez władze polskie i ogłoszone w Dzienniku Praw Państwa Polskiego lub w Dzienniku Ustaw Rzeczypo­spolitej Polskiej, a nieuchylone § 1 niniejszego artykułu, pozostają w mocy, jednak z następującemi zastrzeże­niami co do wymienionych poniżej aktów ustawodaw­czych:
• dekret o miarach z dnia 8 lutego 1919 r. (Dz. U. R. P. z 1928 r. Nr. 72, poz. 661), jeżeli nie mają zastoso­wania art. 183—185 kodeksu karnego;
• ustawa z dnia 22 czerwca 1923 r. w przedmiocie substancyj i przetworów odurzających (Dz. U. R. P. Nr. 72, poz. 559), jeżeli nie ma zastosowania art. 244 ko­deksu karnego;
• rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 19 stycznia 1927 r. o zwolnieniu przedterminowem osób odbywających karę pozbawienia wolności (Dz. U. R. P. Nr. 5, poz. 25), z wyjątkiem art. 1, art. 3 ust. 2 i 3 i art. 6 — w odpowiedniem zastosowaniu do warunko­wego zwolnienia w przypadkach przewidzianych w art. 65—68 kodeksu karnego;
• rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 3 grudnia 1927 r. o prawie łowieckiem (Dz. U. R. P. Nr. 110, poz. 934), jeżeli nie ma zastosowania art. 270 kodeksu karnego;
• rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 13 grudnia 1927 r. o godłach i barwach państwo­wych oraz o znakach, chorągwiach i pieczęciach (Dz. U. R. P. Nr. 115, poz. 980), jeżeli nie mają zastosowania art. 153 kodeksu karnego lub art. 22 prawa o wykrocze­niach, przyczem wykroczenia z art. 23 powyższego roz­porządzenia ulegają karze aresztu do 3 miesięcy lub grzywny do 3.000 złotych, a ich rozpoznawanie przeka­zuje się do właściwości władz administracyjnych;
• rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 23 grudnia 1927 r. o zapobieganiu upadłości (Dz. U. R. P. z 1928 r. Nr. 3, poz. 20), jeżeli nie ma zastosowania art. 279 kodeksu karnego;
• rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 6 marca 1928 r. o zapobieganiu upadłości na obszarze sądów apelacyjnych w Poznaniu, Toruniu oraz sądu okręgowego w Katowicach (Dz. U. R. P. Nr. 27, poz. 244), jeżeli nie ma zastosowania art. 279 kodeksu karnego;
• rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 7 lutego 1928 r. o areszcie domowym (Dz. U. R. P. Nr. 26, poz. 228), z wyjątkiem art. 1, 2 i 9, oraz z za­strzeżeniem, że areszt domowy można stosować tylko w razie skazania na czas nie dłuższy, niż siedem dni;
• rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 16 lutego 1928 r. o karach za szpiegostwo i nie­które inne przestępstwa przeciw Państwu (Dz. U. R. P. Nr. 18, poz. 160), z wyjątkiem art. 13 i § 4 art. 17; z tern natomiast uzupełnieniem, że jako § 4 art. 17 wprowadza się przepis następujący: ,.§ 4. Kto wykracza przeciw ograniczeniom lub zobowiązaniom, wynikającym z ni­niejszego artykułu — podlega w trybie administracyj­nym karze aresztu do 3 miesięcy";
• rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 6 marca 1928 r. o Policji Państwowej (Dz. U. R. P. z 1931 r. Nr. 5, poz. 27), jeżeli nie mają zastosowania art. 286—291 kodeksu karnego oraz z wyjątkiem art. 127 i 128 powyższego rozporządzenia;
• rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 14 marca 1928 r. o prawie lotniczem (Dz. U. R. P. Nr. 31, poz. 294), jeżeli nie ma zastosowania art. 215 ko­deksu karnego;
• rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 16 marca 1928 r. o rozgraniczeniu nieruchomości ziemskich przy przebudowie ustroju rolnego (Dz. U. R. P. Nr. 34, poz. 319), z wyjątkiem punktów 2 i 3 art. 17, zamiast których należy stosować art. 190 § 1 kodeksu karnego oraz z tą zmianą, że sprawy o wykroczenia z art. 17 pkt. 1 powyższego rozporządzenia przekazuje się do właściwości władz administracyjnych;
• rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 22 marca 1928 r. o Straży Granicznej (Dz. U. R. P. Nr. 37, poz. 349), jeżeli nie mają zastosowania art. 286—291 kodeksu karnego, oraz z wyjątkiem art. 77 i 78 powyższego rozporządzenia;
• rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 22 marca 1928 r. o postępowaniu karno-admini- stracyjnem (Dz. U. R. P. Nr. 38, poz. 365), tudzież ustawa z dnia 19 lutego 1929 r. (Dz. U. R. P. Nr. 16, poz. 135), ze zmianami wprowadzonemi art. 30 niniejszego rozporządzenia.

Art. 6.

• 1. Tracą moc obowiązującą przepisy karne ustaw szczególnych, wydanych przez władze okupacyjne i wła­dze Litwy Środkowej oraz przez tymczasowe władze ustawodawcze polskie, o ile przepisy te nie były ogło­szone lub przejęte w Dzienniku Praw Państwa Polskiego lub w Dzienniku Ustaw Rzeczypospolitej Polskiej.
• 2. Na obszarze województwa śląskiego utrzymane są w mocy przepisy, choćby uchylone na innych ob­szarach Państwa, jeżeli pozostają w związku z dziedziną zastrzeżoną ustawodawstwu śląskiemu. W szczególności na obszarze sądu okręgowego w Cieszynie pozostają w mocy przepisy karne ustawy z dnia 24 maja 1885 r. o dopuszczalności zatrzymania w zakładach pracy przy­musowej i poprawczych (Dz. u. p. austr. Nr. 89), z wy­jątkiem § 7 ustęp ostatni i § 8, a na obszarze sądu okrę­gowego w Katowicach — przepis § 361 pkt. 3 i 4 w związku z § 362 kodeksu karnego 1871 r. —

jeżeli nie ma zastosowania przepis art. 32 prawa o wykroczeniach.

Art. 7.

• 1. Jeżeli ustawy dotychczasowe powołują przepisy karne uchylonych kodeksów karnych lub uchylonych ustaw szczególnych, bądź też odsyłają wogóle do przepi­sów karnych, należy stosować odpowiedni przepis ko­deksu karnego, prawa o wykroczeniach lub ustawy szczególnej.
• 2. Przepisy części ogólnej kodeksu karnego i prawa o wykroczeniach, dotyczące grzywien, stosuje się także do kar pieniężnych, przewidzianych w ustawach dotych­czasowych, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej.
• 3. W zakresie sądownictwa wojskowego obowią­zują nadal dotychczasowe przepisy materjalnego prawa karnego.

Art. 8.

• 1. Kto wykracza przeciw przepisom szczególnym, wydanym przed dniem wejścia w życie niniejszego roz­porządzenia, albo przeciw zarządzeniom opartym na tych przepisach, podlega, jeżeli czyn według dotychcza­sowych przepisów stanowił wykroczenie, a nie grozi zań kara według kodeksu karnego, prawa o wykroczeniach lub przepisów szczególnych — karze aresztu do miesiąca lub grzywny do 1000 złotych.
• 2. Przepis § 1 ma zastosowanie zwłaszcza w przy­padkach, w których dotąd stosowano przepisy art. 138 i 139 kodeksu karnego 1903 r., rozporządzenia z dnia 30 września 1857 r. (Dz. u. p. austr. Nr. 198), jak rów­nież przepisy rozdziału XXIX kodeksu karnego 1871 r., gdy te przewidują kary za naruszenie przepisów szcze­gólnych.

Art. 9.

Gdy w ustawach obowiązujących na obszarze, na któ­rym dotąd obowiązywał kodeks karny 1871 r., jest mowa

• nieletnich od lat 12—18, należy rozumieć nieletnich, wymienionych w rozdziale XI kodeksu karnego.

Art. 10.

Przy stosowaniu utrzymanych w mocy przepisów karnych:

1. zamiast kar, przewidzianych w tych przepisach, stosuje się odpowiednie kary przewidziane w kodeksie karnym, przyczem zamiast ciężkiego więzienia (domu karnego) i więzienia zastępującego dom poprawy — wymierza się więzienie (art. 37 lit. b) kodeksu kar­nego), a zamiast więzienia, które orzec należało w miej­sce aresztu ponad 6 tygodni, oraz zamiast twierdzy

• ścisłego aresztu — wymierza się areszt (art. 37 lit. c) kodeksu karnego);

Rozp. Prez. R. P. z 16 lutego 1928 r. (poz. 160 Dz. U. R. P.) o karach za szpiegostwo i t. d. stosuje często „ciężkie** więzienie (art. 1 § 2—5, art. 3 § 1, art. 4 § 2, art. 5 § 2—3, art. 6 § 2—3, art. 7 § 6, art. 8 § 2). We wszystkich tych przypadkach zasto­sujemy „więzienie** w rozumieniu art. 37 lit. b, 39, 41 kod. kar­nego.

Rozp. Prez. R. P. z 23 grudnia 1927 r. (poz. 20 Dz. U. R. P. ex 1928) o zapobieganiu upadłości w art. 69 przewiduje karę „zamknięcia w więzieniu zastępującego dom poprawy** — w miej­sce tej kary zastosujemy „więzienie" (jaw wyżej).

Art. 10 lit. a ma znaczenie praktyczne w dwu kierunkach: a) w stosunku do utrzymanych w mocy przepisów karnych, np. rozp. Prez. z r. 1928 poz. 160 o karach za szpiego­stwo i t. p., b) w stosunku do kar pozbawienia wolności okre­ślonych w wyrokach co do ich rodzaju na podstawie przepi­sów dotychczasowych.

ad a) O sprawie tej traktuje art. 11, który wyraźnie poleca przy stosowaniu ustawy dawnej mieć na względzie przepisy art. 10 lit. a—c. Jasnem jest, ze sędzia nie może stosować za pa­nowania nowej ustawy środków karnych już me istniejących. Jakie ma stosować? Tylko te, które zna nowa ustawa. Wynika stąd konieczność przewartościowania dawnych środków karnych na nowe. Z pomocą przychodzi art. 10 lit. a rozp. wprow. Usta­wodawca jednak umyślnie widocznie nie wyczerpał całego ma- terjału, który nasuwał się do załatwienia. Ustawodawca mówi o ciężkiem więzieniu, o więzieniu zastępującem dom poprawy, o twierdzy i o ścisłym areszcie, wreszcie o więzieniu, które orzec należało w miejsce aresztu ponad 6 tygodni. Nasunęło się wobec tego pytanie, do jakiej z kar znanych nowemu kodeksowi (wię­zienie, czy areszt) należy przyrównać jako do kary odpowied­niej — karę więzienia z kod. rosyjskiego 1903 — zwykłego (nie zastępującego domu poprawy). Zachodzą tu dwie alternatywy: albo ustawodawca sprawy tej me porusza dlatego, bo uważa, że więzienie bez dodatku odpowiada więzieniu nowego kodeksu, tak jak me wspomina także o areszcie (bez dodatku), albo też usta^ wodawca chciał ominąć rozstrzyganie tej sprawy i pozostawić ją judykaturze. Pozostawienie judykaturze rozstrzygania tego pro­blemu oznaczałoby przewartościowanie wszystkich przepisów karnych, w których dawna ustawa mówi o więzieniu, przerzu­cenie na sąd trudności, które ustawodawca jednem zdaniem może usunąć.

Istnieje zapatrywanie, że więzienie (bez dodatku) kod. ro­syjskiego 1903 odpowiada aresztowi k. k. polskiego. W obronie tej tezy można przytoczyć wiele argumentów, przeciw tej tezie przytoczyć należy przedewszystkiem okoliczność, że wartościo­wanie polskiego więzienia i aresztu odbywa się w zupełnie innej płaszczyźnie niż działo się to w dawniejszem ustawodawstwie. Areszt nie jest pojęty koniecznie jako kara łagodniejsza od wię­zienia, a raczej jako kara inna, w przeciwnym razie trudnoby zrozumieć tak częste zestawianie więzienia i aresztu o tych sa­mych wymiarach w tym samym przepisie, np. więzienie do lat trzech lub areszt do lat trzech.

W tych warunkach przyjąć należy za podstawę raczej zapa­trywanie, iż ustawodawca w art. 10 lit. a rozp. wprow. sprawy owego więzienia (bez dodatku) jak i aresztu (bez dodatku) dla­tego nie porusza, ponieważ uważa, że mają swe gotowe odpo­wiedniki we więzieniu i areszcie (nowego kodeksu).

Sprawa ta może mieć pewne konsekwencje niepożądane tam, gdzie ustawa państwowa dawniejsza, licząc się z różnym (w trzech dzielnicach) systemem środków karnych, wprowadziła swoiste wartościowanie pojęcia „więzienia" dla poszczególnych dzielnic. Rozp. Prez. o karach za szpiegostwo i t. d. (z r. 1928 poz. 160 Dz. U. R. P.) w art. 25 przepisuje, że na obszarze, na któ­

rym obowiązuje ustawa kama 1852 r. stosuje się w całym sze­regu wypadków „ścisły areszt" tam, gdzie w zasadzie stoso­wać należy karę — więzienia. Ponieważ po myśli art. 10 lit. a w miejsce ścisłego aresztu wstępuje areszt (bez dodatku), przeto w tej dzielnicy stosować się będzie areszt do przestępstwa, które w byłym zaborze rosyjskim karane będzie więzieniem. Sprawa ta nie przedstawia się jednak tak tragicznie, gdyż aktualną bę­dzie tylko w stosunku do przestępstw popełnionych przed dniem 1 września 1932 — art. 25 rozp. Prez. z r. 1928 stosować się bę­dzie jako ustawę dawną „względniejszą" dla sprawcy (art. 2 § 1 kod. kam. 1932).

ad b) Sprawę wykonywania wyroków z przed 1 września 1932 załatwia art. 25 rozp. wprow. w tym kierunku, że nakazuje po dniu 1 września wykonywać orzeczone już kary pozbawienia wolności tylko jako „więzienie" lub „areszt" według zasad po­danych w art. 10 lit. a tegoż rozporządzenia. Skazany na „cięż­kie" więzienie odbywać będzie karę „więzienia", skazany na „ści­sły" areszt odbywać będzie karę „aresztu".

Powstaje znów ta sama kwestja: jaką karę odbywać ma osob­nik skazany na karę więzienia (bez dodatku), istnieje tendencja do szukania dla takiego więzienia (k. k. r. 1903) jakiegoś in­nego odpowiednika, oczywiście nasuwa się tutaj możliwość je­dyna — areszt. Dla podtrzymania tej tezy wysuwa się argument: więzienie (kodeksu rosyjskiego r. 1903) zbliżało się do aresztu ścisłego, było karą łagodniejszą od ciężkiego więzienia, w miejsce którego rozporządzenie wprow. każe stosować więzienie.

W wypadku tym występuje jeszcze jaskrawiej tendencja do szukania odpowiedników bez upoważnienia do tego ze strony ustawodawcy. Za wielką wagę przywiązuje się do zwrotu użytego w art. 10 lit. a rozp. wprow. „zamiast kar, przewidzianych w tych przepisach, stosuje się odpowiednie kary przewidziane w kodek­sie karnym", nie jest to wezwanie sądów do wartościowania środ­ków karnych według swobodnego uznania, co prowadzić może do chaosu, a jedynie tylko ogólna wskazówka, do której dodał ustawodawca wyjaśnienie, co począć należy z takiemi środkami karnemi, których nowy kodeks nie zna, których jako takich sto­sować już nie można. To właśnie wyliczenie środków egzotycz­nych, dla których szukać należy nowożytnych surogatów w ko­deksie, jest argumentem przeciw przypuszczeniu, że także dla „więzienia" i „aresztu" szukać należy równoważników w drodze mozolnego wartościowania.

O jakiejkolwiek niesprawiedliwości, o karze za surowej mowy być nie może: w gruncie rzeczy między więzieniem a aresztem (nowego kodeksu) różnice są minimalne. Ponadto kto odbywał dotąd karę więzienia, odbywając ją w dalszym ciągu nie odczuje, że jest to już więzienie z polskiego kodeksu a nie z rosyj­skiego.

1. przy ustalaniu najniższego i najwyższego wy­miaru kary należy stosować przepisy dotychczasowe, niezależnie od granic, przewidzianych w kodeksie kar­nym lub w prawie o wykroczeniach dla danego rodzaju kar;

Por. uwagi przy art. 39 kod. kam.

1. jeżeli dotychczasowe przepisy szczególne nie wzbraniały złagodzenia kary, można stosować art. 59 kodeksu karnego lub art. 9 prawa o wykroczeniach;
2. łagodzeniu według przepisu pod lit. c) nie podle­gają kary za przestępstwa, przewidziane w rozporządze­niu Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 16 lutego 1928 r. o karach za szpiegostwo i niektóre inne przestępstwa przeciw Państwu (Dz. U. R. P. Nr. 18, poz. 160); w ra­zie skazania na karę śmierci lub więzienia ponad 1 rok za przestępstwo umyślne, przewidziane w powyższem rozporządzeniu, sąd orzeka zawsze utratę praw pu­blicznych i obywatelskich praw honorowych, — a jeżeli zachodzi nadużycie zawodu lub niezdolność do wykony­wania zawodu, określone w art. 48 § 1 lit. a) lub b) kodeksu karnego — nadto utratę prawa wykonywania zawodu;

Por. uwagi przy art. 59, 47 i 48 kod. kam.

1. jeżeli przestępstwo ulegało karze w razie winy nieumyślnej, to ulega i nadal karze, jeżeli je popełniono nieumyślnie;
2. do przestępstw, popełnionych zagranicą, stosuje się przepisy szczególne miejsca stałego zamieszkania sprawcy w kraju w chwili popełnienia przestępstwa, a gdy sprawca nie ma w kraju miejsca zamieszkania — przepisy obowiązujące w stolicy; do przestępstw popeł­nionych na pełnem morzu na polskim statku wodnym stosuje się prawo portu gdyńskiego.

Art. 11.

• 1. Przy stosowaniu ustawy dawnej w myśl art. 2 kodeksu karnego należy mieć na względzie przepisy art. 10 lit. a)—c) niniejszego rozporządzenia, przyczem o skutkach, jakie ustawa łączy ze skazaniem, sąd orzeka w postaci kary dodatkowej.

Art. 11 przepisuje przemianę skutku zasądzenia (por. uwagi pizy art. 44 k. k.) na karę dodatkową. Przepis ten ma zastoso­wanie wyłącznie do przypadku, gdy sędzia ma stosować ustawę „dawną" (już nie obowiązującą) jako względniejszą dla sprawcy od nowej (por. art. 2 k. k.). Przepis art. 11 rozp. wprow. nie ma natomiast zastosowania w innych przypadkach, a zatem w przy­padkach, gdy chodzi o wymiar kary z ustawy obowiązującej obok kodeksu karnego (art. 3 § 2, art. 4 § 2, art. 5 § 2, art. 6 § 2 rozp. wprow.), ustawy znającej instytucję skutków zasądzenia, będą­cych automatyczną wynikową zasądzenia. W przypadkach ta­kich sędzia nie przemienia „skutków" na karę dodatkową i nie orzeka niczego expressis verbis, natomiast zawiadamia o wyroku zasądzającym odpowiednią władzę.

• 2. W przypadku zbiegu przestępstw, do których zastosowano ustawę dawną i ustawę nową, karę łączną orzeka się według przepisów art. 31—36 kodeksu kar­nego.

Art. 12.

• 1. Przepisy części ogólnej prawa o wykroczeniach stosuje się do wykroczeń, przewidzianych w dotychcza­sowych ustawach, bez względu na szczególne przepisy tych ustaw. Sprawca odpowiada jednak za usiłowanie (art. 23—25 kodeksu karnego), jeżeli dotychczasowy przepis szczególny tak stanowi.
• 2. Do przestępstw, określonych w art. 624—627 Kodeksu Karnego 1903 r., stosuje się przepisy części ogólnej kodeksu karnego.

Art. 13.

Przepisy części ogólnej prawa o wykroczeniach sto­suje się do przestępstw przekazanych orzecznictwu władz administracyjnych, choćby za nie groziła kara wyższa lub inna, niż określona w art. 1 powyższego prawa.

Art. 14.

• 1. O rodzaju przestępstwa, należącego według do­tychczasowych przepisów do wyłącznego orzecznictwa sądów, rozstrzygają przepisy art. 12 kodeksu karnego i art. 1 prawa o wykroczeniach, po uwzględnieniu gro­żącej za dane przestępstwo kary według art. 10 lit. a) niniejszego rozporządzenia.
• 2. Występkami są również przestępstwa, należące według dotychczasowych przepisów do wyłącznego orzecznictwa sądów, choćby w myśl § 1 miały stanowić wykroczenie, jeżeli za nie grozi kara zasadnicza, nie­przewidziana w art. 12 kodeksu karnego i w art. 1 prawa o wykroczeniach, albo grzywna uzależniona od wyso­kości szkody lub innej podstawy obliczeniowej, chyba że grzywna ta nie może w żadnym razie przekroczyć kwoty 3.000 złotych.
• 3. Jeżeli czyn stanowił według dotychczasowych ustaw wykroczenie, a w myśl § 1 lub § 2 ma być uważany za występek, sprawca ulega karze w razie winy nie­umyślnej, chyba że dotychczasowy przepis szczególny przewiduje odpowiedzialność tylko za winę umyślną.

Art. 15.

• 1. Do przestępstw skarbowych stosuje się przepisy części ogólnej kodeksu karnego i prawa o wykrocze­niach, jeżeli przepis ustawy karnej skarbowej z dnia 18 marca 1932 r. (Dz. U. R. P. Nr. 34, poz. 355) lub inny przepis szczególny nie stanowi inaczej.
• 2. W ustawie karnej skarbowej z dnia 18 marca 1932 r. (Dz. U. R. P. Nr. 34, poz. 355) art. 171 § 1 otrzy­muje brzmienie następujące: „Art. 171. § 1. Zaprzy­siężenie świadków jest w postępowaniu skarbowem nie­dopuszczalne. Świadka należy uprzedzić o odpowiedzial­ności karnej za niezgodne z prawdą zeznanie (art. 140 kodeksu karnego 1932 r.)“. W art. 174 tej ustawy skre­śla się wyrazy „a na obszarze mocy obowiązującej nie­mieckiego kodeksu karnego z roku 1871 karze za fał­szywe zeznania, złożone z powołaniem się na przyrze­czenie w miejsce przysięgi. O skutkach tych należy oznajmić tym osobom przed przesłuchaniem/'

• 1. Sprawy o wykroczenia, przewidziane w części szczególnej prawa o wykroczeniach i w art. 8 niniejszego rozporządzenia, należą do właściwości władz admini­stracyjnych.
• 2. Sprawy jednak o wykroczenia, przewidziane w części szczególnej prawa o wykroczeniach i w art. 8 niniejszego rozporządzenia, popełnione przez osoby podlegające sądownictwu wojskowemu, należą do wła­ściwości sądów wojskowych, z wyjątkiem wykroczeń przewidzianych w art. 17, 22, 25, 82—86, 45—50, 51, 52, 53, 56, 58, 59, 62 i 63 prawa o wykroczeniach.
• 3. Właściwość sądów i władz administracyjnych, określona w ustawach szczególnych, pozostaje niezmie­niona.
• 4. Na obszarze jednak, na którym obowiązywał kodeks karny 1871 r., stosuje się przepisy rozporządzenia Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 22 marca 1928 r. o postępowaniu karno-administracyjnem (Dz. U. R. P. Nr. 38, poz. 365) do czynów, za które grozi w myśl prze­pisów wydanych przez byłe władze niemieckie i pruskie kara nie wyższa niż kara aresztu do 6 tygodni i grzywny do 150 złotych lub jedna z tych kar.

Art. 17.

W kodeksie postępowania karnego z dnia 19 marca 1928 r. (Dz. U. R. P. Nr. 33, poz. 313) wprowadza się na­stępujące zmiany:

• W art. 15 skreśla się 2, a jako §§ 2 i 3 wprowa­dza się przepisy następujące:

„§ 2. Sądy grodzkie rozpoznają nadto sprawy o prze­stępstwa, wymienione w art. 160, 257, 262 § 1 i 2, 264, 267, 268 i 269 kodeksu karnego 1932 r., jeżeli wartość mienia nie przenosi tysiąca złotych.

• 3. Sąd grodzki nie przestaje być właściwym, choćby ze względu na powrót do przestępstwa, zawodo- wość lub nawyknienie groziła przestępcy kara wyższa,

niż przewidziana w § 1 lub w przepisach wymienionych

w § 2“.

• 16 otrzymuje brzmienie następujące:

„Art. 16. Do właściwości sądów grodzkich nie należą

sprawy o przestępstwa, wymienione w kodeksie kar­nym 1932 r. w art. 151 § 2, 164 § 1, 215 § 2, 216 § 2, 217 § 2, 243 § 2 i w art. 255, jeżeli zniesławienie po­pełniono treścią druku, oraz o przestępstwa, które ustawy szczególne przekazują do właściwości sądów okręgowych".

• Jako art. 533¹ wprowadza się przepis następu­jący:

„Art. 533¹. O wymiarze kary na podstawie art. 77 kodeksu karnego 1932 r. orzeka wyrokiem sąd, który w danej sprawie wyrokował w pierwszej instancji".

Art. 18.

• 1. Orzeczenia, przewidziane w art. 61, 62, 70, 71, 73 §§ 1 i 2, 76, 80 § 1, 83 § 1, 84 § 1, tudzież w art. 69 § 2, 79 i 82 § 1 kodeksu karnego, sąd zamieszcza w wy­roku, który wydaje w danej sprawie.
• 2. Orzeczenia, przewidziane w art. 63, 73 § 3, 75, 80 § 2, 81, 82 § 2, 83 § 2, 84 § 2 i 85 kodeksu karnego, oraz w art. 28 niniejszego rozporządzenia, wydaje sąd pierw­szej instancji w postaci postanowień; orzeczenia, prze­widziane w art. 69 § 2, 79 i 82 § 1 kodeksu karnego — w postaci postanowień, jeżeli sprawy nie ukończono wy­rokiem, przyczem stosuje się tryb, przewidziany w art. 248 § 3 i 273 § 1 kodeksu postępowania karnego; ozna­czenie osoby lub instytucji, której sąd powierza na mocy art. 62 § 1 kodeksu karnego wykonanie dozoru, nastąpi w postaci postanowienia, jeżeli nie uczyniono tego już w wyroku. Na powyższe postanowienia służy zażalenie.

Art. 19.

Sąd Najwyższy nie przekazuje sądowi niższemu sprawy z powodu obrazy art. 10 lit. a) niniejszego roz­porządzenia, lecz sam przepisy te stosuje.

• 1. W art. 3 § 2 rozporządzenia Prezydenta Rzeczy­pospolitej z dnia 19 marca 1928 r., zawierającego prze­pisy wprowadzające kodeks postępowania karnego (Dz. U. R. P. Nr. 33, poz. 314), wyrazy: „wymienione w art. VI pod lit. B pkt. 1, 2, 3, 4, 6, 7, 8 i pod lit. C“ — zastę­puje się wyrazami: „o przestępstwa, wymienione w ko­deksie karnym 1932 r. w art. 93—98, 114, 115, 125 § 1, 126,154 § 2,155 § 2,156,157, w art. 158, jeżeli czyn doty­czy przestępstwa wymienionego w art. 154 § 2 lub 156, w art. 163, jeżeli zbiegowisko ma na celu przestępstwo z art. 129 lub 130, oraz sprawy o zbrodnie wymienione w art. VI pod lit. C“.

Wyrazy pomieszczone dawn ej w art. 20 § 1: „w art 166, jeżeli związek ma na celu zbrodnie st-inu (art. 93-98)“ uległy skreśleniu obwieszczeniem Prez. R P , Dz U R P poz. 724 ex 1932)

• 2. W art. 11 § 1 powyższego rozporządzenia skreśla się wyraz „dotychczasowych".

Art. 21.

W sprawach, wszczętych przed dniem wejścia w ży­cie niniejszego rozporządzenia, właściwość sądów i in­nych władz orzekających pozostaje niezmieniona.

Art. 22.

• 1. Jeżeli w myśl art. 2 kodeksu karnego czyn za­kwalifikowano w akcie oskarżenia według dawnej ustawy, stosuje się do właściwości sądu art. 15—16 i 18 kodeksu postępowania karnego i art. 8 i 9 przepisów wprowadzających ten kodeks w brzmieniu dotychczaso- wem (Dz. TJ. R. P. z 1928 r. Nr. 33, poz. 313 i 314 i z r. 1932 Nr. 10, poz. 60). Właściwość ta nie podlega zmianie, choćby następnie okazało się, że czyn należy ocenić we­dług kodeksu karnego lub prawa o wykroczeniach.
• 2. Jeżeli czyn zakwalifikowano w akcie oskarżenia według kodeksu karnego, stosuje się do właściwości sądu przepisy art. 15—16 i 18 kodeksu postępowania kar­nego w brzmieniu art. 17 niniejszego rozporządzenia. Właściwość ta nie podlega zmianie, choćby następnie okazało się, że czyn należy ocenić według dawnej ustawy karnej.
• 8. Przepisy §§ 1 i 2 mają odpowiednie zastosowa­nie, gdy sprawę w myśl art. 20 kodeksu postępowania karnego i art. 3 § 2 przepisów wprowadzających ten ko­deks skierowano do sądu przysięgłych lub do sądu okrę­gowego bez udziału przysięgłych.

Art. 23.

• 1. W trybie oskarżenia prywatnego i na wniosek są ścigane przestępstwa, co do których takiego oskar­żenia lub wniosku wymaga kodeks karny, albo co do których ustawy szczególne zawierają lub zawierały przepisy o takim trybie ścigania.
• 2. Sprawa, wszczęta przed dniem wejścia w życie niniejszego rozporządzenia przez właściwego według dotychczasowych przepisów oskarżyciela, toczy się do końca w tym samym trybie.

Art. 24.

W rozporządzeniu Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 19 marca 1928 r. o postępowaniu doraźnem (Dz. U. R. P. Nr. 33, poz. 315) wprowadza się następujące zmiany:

• W art. 7 skreśla się nawiasy, wyraz „spółwinni“ oraz powołane w nawiasach artykuły i paragrafy ko­deksów karnych.
• 31 otrzymuje brzmienie następujące:

„Art. 31. Postępowaniu doraźnemu można poddać

przestępstwa przewidziane:

1. w kodeksie karnym 1932 r. w art. 93 § 1 i 94 § 1 oraz w art. 96, 97 lub 98, jeżeli zbrodnie te dotyczą czy­nów określonych w art. 93 § 1 lub 94 § 1, w art. 99—102, 104 § 1,105 § 2 oraz w § 3 tegoż artykułu, jeżeli dotyczy czynu wymienionego w § 2, w art. 125 § 1, 163, w art. 164 lub 166, jeżeli zgromadzenie, zebranie lub związek ma na celu przestępstwo podlegające postępowaniu doraźnemu, w art. 167, 215 § 1, 216 § 1, 217 § 1, 218, 219, 222, w art. 223 lub 224, jeżeli czynu dokonano lub

dokonać usiłowano przez uszkodzenie urządzeń, w art. 225 § 1, 258, 259, 260, w art. 257 lub 261, jeżeli sprawca był zaopatrzony w broń lub narzędzie przeznaczone do napaści lub obrony;

1. w art. 1 § 1—5, art. 3 § 1, art. 4, art. 5 §§ 2—3, art. 6 §§ 2—3, art. 7 i art. 8 rozporządzenia Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 16 lutego 1928 r. o karach za szpiegostwo i niektóre inne przestępstwa przeciw Pań­stwu (Dz. U. R. P. Nr. 18, poz. 160)“.

• 32 otrzymuje brzmienie następujące:

„Art. 32. § 1. Jeżeli oskarżony zostanie uznany przez sąd jednomyślnie winnym, natenczas za przestępstwo, choćby niezagrożone karą śmierci, za które w postępo­waniu zwyczajnem orzec można karę więzienia ponad lat pięć, należy wymierzyć w postępowaniu doraźnem karę śmierci.

• 2. Jeżeli zaś przestępstwo w postępowaniu zwy­czajnem zagrożone jest inną karą, natenczas w razie jednomyślnego uznania oskarżonego winnym należy wy­mierzyć w postępowaniu doraźnem karę więzienia od lat dziesięciu do piętnastu.
• 3. Jeżeli zachodzą nader ważne okoliczności łago­dzące, sąd władny jest karę oznaczoną w § 1 złagodzić na dożywotnie więzienie, a karę przewidzianą w § 2 — do pięciu lat więzienia.
• 4. W postępowaniu doraźnem nie mają zastosowa­nia przepisy kodeksu karnego 1932 r. lub innych ustaw karnych o złagodzeniu kary“.

Art. 25.

Kary pozbawienia wolności, określone w wyrokach co do ich rodzaju według przepisów dotychczasowych, będą po dniu wejścia w życie niniejszego rozporządzenia wykonywane, jako kary więzienia lub aresztu przewi­dziane w kodeksie karnym (art. 37 lit. b) i c)) według stosunku kar określonego w art. 10 lit. a) niniejszego rozporządzenia. Do skutków skazania stosuje się prze­pisy dotychczasowe.

Por. uwagi przy art. 10 lit. a.

• 1. Przepisy o organizacji przewidzianych w kodek­sie karnym zakładów wychowawczych, poprawczych, pracy przymusowej i dla niepoprawnych przestępców, tudzież zakładów leczniczych wskazanych w art. 82 ko­deksu karnego, jak również regulaminy dla tych zakła­dów wydaje w drodze rozporządzeń Minister Sprawie­dliwości, o ile zaś chodzi o zakłady, będące pod nadzo­rem innego Ministra — Minister Sprawiedliwości w porozumieniu z tym Ministrem.
• 2. Z zachowaniem trybu przewidzianego w § 1, Minister Sprawiedliwości zaliczy obecnie istniejące od­powiednie zakłady do kategorji zakładów wymienionych w § 1.
• 8. Minister Sprawiedliwości może zaliczyć zakład prywatny do kategorji zakładów, wymienionych w § 1.
• 4. Przepisy dyscyplinarne dla osób, umieszczonych w zakładach wymienionych w niniejszym artykule, nie mogą być surowsze, niż przepisy dyscyplinarne wię­zienne.

Art. 27.

W razie braku wolnych miejsc w zakładzie wycho­wawczym, władza wykonywająca wyrok oddaje wycho- wańca pod dozór odpowiedzialny rodzicom, dotychcza­sowym opiekunom lub innej osobie.

Art. 28.

• 1. W razie braku wolnych miejsc w zakładzie po­prawczym, sąd, który wydał wyrok w pierwszej instan­cji, może nakazać umieszczenie nieletniego w więzieniu w specjalnym oddziale dla nieletnich na czas oznaczony, nie dłużej jednak niż do ukończenia 21 roku życia.
• 2. W przypadku przewidzianym w § 1 stosuje się odpowiednio art. 73—75 i 78 kodeksu karnego; upraw­nienia przysługujące zarządowi zakładu wykonywa zarząd więzienia, o ile rozporządzenie Ministra Spra­wiedliwości nie zastrzeże ich prokuratorowi.

• 1. Przepisy art. 82, 88 i 84 kodeksu karnego wejdą w życie w terminach, określonych rozporządzeniami Mi­nistra Sprawiedliwości o utworzeniu domów pracy przy­musowej, zakładów dla niepoprawnych lub specjalnych oddziałów dla niepoprawnych w więzieniach, oraz zakła­dów leczniczych przewidzianych w art. 82.
• 2. Rozporządzenia powyższe określą również po­stępowanie w razie braku miejsc w powyższych zakła­dach.

Art. 80.

W rozporządzeniu Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 22 marca 1928 r. o postępowaniu karno-admini- stracyjnem (Dz. U. R. P. Nr. 38, poz. 365) wprowadza się następujące zmiany:

• w miejsce art. 17 wprowadza się przepis nastę­pujący:

„Art. 17. Jeżeli w późniejszem orzeczeniu nie zasto­sowano art. 14—16, władza, która wymierzyła karę naj­wyższą, wyda na wniosek skazanego lub z własnej ini­cjatywy orzeczenie uzupełniające. Jeżeli w którejkol­wiek ze zbiegających się spraw orzekał sąd, jest on właściwy do wydania orzeczenia uzupełniającego".

• skreśla się art. 26, 58 i 59;
• w miejsce ust. 1 art. 60 wprowadza się przepisy następujące:

„Art. 60. Przepisów niniejszego rozporządzenia nie stosuje się do osób podlegających sądownictwu wojsko­wemu w przypadkach, gdy wykroczenie popełnione zo­stało :

1. podczas wykonywania służby lub w związku z czynnością służbową;
2. w obrębie objektów będących w zarządzie lub w dyspozycji władz wojskowych;
3. przeciw władzom lub osobom wojskowym;
4. z równoczesnem naruszeniem przez czyn prze­pisów wydanych przez władze wojskowe.

W powyższych przypadkach do dochodzenia i uka­rania wykroczenia w drodze sądowej lub dyscyplinarnej są powołane właściwe władze wojskowe.

Wykonanie kary pozbawienia wolności, orzeczonej przez władze administracyjne, zarządzają władze woj- skowe“.

Art. 81.

Wykonanie niniejszego rozporządzenia porucza się Ministrowi Sprawiedliwości, a w zakresie dotyczącym Ministra Spraw Wewnętrznych — także temu Mini­strowi.

W jednolitym tekście „kodeksu postępowania kar­nego" i „przepisów wprowadzających kodeks postępo­wania karnego", do którego wydania upoważnia Mini­stra Sprawiedliwości art. 7 ustawy z dnia 21 stycznia 1982 r. (Dz. U. R. P. Nr. 10, poz. 60), będą uwzględnione zmiany wprowadzone niniejszem rozporządzeniem.

Upoważnia się Ministra Sprawiedliwości do wydania jednolitego tekstu rozporządzenia Prezydenta Rzeczy­pospolitej z dnia 19 marca 1928 r. o postępowaniu do- raźnem (Dz. U. R. P. Nr. 88, poz. 315) z uwzględnieniem zmian wprowadzonych niniejszem rozporządzeniem.

Art. 32.

Rozporządzenie niniejsze wchodzi w życie z dniem 1 września 1932 r.[1]

KODEKS KARNY

ZASADY POLSKIEGO KODEKSU KARNEGO.

I.

Nowożytny kodeks karny odznaczać się musi trzema cechami charakterystycznemi :

1. jak najdalej idącem pogłębieniem zasady odpowiedzial­ności ludzkiej za działanie przestępne i jego skutki sprowadzone lub zamierzone, pogłębieniem idącem równie dobrze w kierunku subjektywizmu, jak i indywidualizmu;
2. umiejętnem zestawieniem środków karnych, dostosowa­nych do nowożytnej tendencji humanitaryzmu, a zarazem umie­jętnem operowaniem karą, jako środkiem reakcji społecznej w stosunku do przestępcy, zachowywaniem lub usuwaniem śla­dów ukarania w miarę potrzeby, ułatwianiem jednostkom na to zasługującym powrotu do życia normalnego, przy pełnej suro­wości wobec jednostek, które same się wysuwają poza nawias życia społecznego;
3. zabezpieczeniem społeczeństwa przed plagą nowożytnego życia społecznego: przed przestępstwem zawodowem czy nało- gowem, często wynikającem z ustroju psychofizycznego sprawcy. Walka normalnemi środkami kamemi z tym rodzajem przestęp­czości nie jest wystarczająca, należy sięgnąć do arsenału nowych sposobów przeciwdziałania przyrostowi zjawisk społecznej pa- tologji.

Trzy czynniki, wyżej wymienione (a—c), tworząc jednolity system, stanowią wzajemną dla siebie przeciwwagę wewnętrzną: im dalej idziemy w pogłębianiu odpowiedzialności zwłaszcza sub- jektywnej, tern skłonniejsi jesteśmy do łagodnego wymiaru kary, lub nawet do odstąpienia od niej, a jednak łagodzenie zemsty społecznej nie może być identyczne z wydaniem społe­czeństwa na łup mniej lub więcej nieodpowiedzialnych osobni­ków. Chorobliwy ustrój psychofizyczny nie może dawać glejtu bezpieczeństwa dla nałogowego przestępcy, jak również huma­nitaryzm w stosowaniu środków karnych nie może łączyć się z odżywianiem po zakładach karnych zawodowców, cynicznie uznających przestępstwo za najintratniejsze źródło dochodów. Subjektywizm w dziedzinie poczytania winy, a humanitaryzm w dziedzinie stosowania środków karnych wymagają odpowied­nika w środkach zabezpieczających, środki zabezpieczające mogą być uzupełnieniem środków karnych, mogą być także ich suro- gatem.

II.

• 1. Subjektywizm w dziedzinie winy sięga najgłębiej tam, gdzie dotyka nietylko podłoża psychicznego samego działania, ustosunkowania się psychiki sprawcy do skutku, ale gdzie obej­muje całość psychofizyczną sprawcy, gdzie dotyka kwestji po­czytalności sprawcy. Kodeks polski wprowadza definicję opartą na ścisłem porozumieniu z znawcami psychopatologii, de­finicję operującą metodą t. zw. mieszaną (ani czysto biolo­giczną, ani czysto psychologiczną), pozwalając sędziemu łatwiej orjentować się w woli ustawodawcy: „Nie podlega karze, kto w chwili czynu, z powodu niedorozwoju psychicznego, choroby psychicznej lub innego zakłócenia czynności psychicznej, nie mógł rozpoznać znaczenia czynu lub pokierować swem postępo­waniem" (art. 17 § 1). Definicja ta, zwracając uwagę na dwa za­sadnicze warunki poczytalności: a) stan intelektu i b) swobodę kierowania wolą, podaje dla lepszego zrozumienia czynniki, które hamująco wpływać mogą na jedno, czy na drugie (niedorozwój psychiczny i t. d.).

Sprawa ta wiąże się najściślej ze sposobem postępowania 7 nieletnimi. Kodeks wyklucza poczytalność do lat trzyna­stu, przyjmuje poczytalność warunkową od lat 13 do lat 17 za­leżnie od „rozwoju umysłowego i moralnego w takim stopniu, by rozpoznać znaczenie czynu i kierować swem postępowaniem" (art. 69).

Nawet tam, gdzie przyjęto poczytalność sprawcy nieletniego, nie stosuje się doń środków karnych, a tylko środki po­prawcze; podłożem tego rozwiązania problemu jest znowu

uwzględnienie czynników psychicznych: nieletni do lat 17 nie jest „małym dorosłym", a jest osobnikiem o psychice odrębnej, o psychice człowieka w okresie rozwoju: nie można doń przemawiać językiem przeznaczonym dla dorosłych (o rozwoju psychicznym już ukończonym).

• 2. Sprawa psychicznego podłoża odgrywa rolę nietylko przy poczytalności.

Kodeks pozwala uwolnić zupełnie od kary osobnika, który przekroczył granice obrony koniecznej (art. 21 § 2). Jasne jest, że kodeks liczy się ze stanem silnego wzruszenia po stronie osoby przekraczającej granice dozwolone. Silne wzru­szenie me należy do typu zakłócenia czynności psychicznej w stopniu zamącenia intelektu lub paraliżu woli: strach lub złość me muszą iść tak daleko. Kodeks skłonny jest jednak do libera­lizmu wobec człowieka, który występując w obronie koniecznej własnej lub innej osoby, jest szermierzem prawa wobec bezpraw­nego napadu. To samo podłoże ma liberalizm wobec człowieka, który uderza innego lub narusza w inny sposób jego nietykal­ność cielesną, jeżeli czyn został wywołany przez niewłaściwe za­chowanie się pokrzywdzonego; oburzenie było zupełnie uzasad­nione (prowokacja, por. art. 239).

• 3. Analiza psychologiczna prowadzi nas dalej; stwierdziw­szy poczytalność i odpowiedzialność sprawcy za dany czyn, uznany przez kodeks za przestępstwo, zatrzymać się musimy przy pobudkach działania.^la nowożytnego wymiaru spra- wiedliwości pobudki nie mogą być bez znaczenia. W pobudkach zarysowuje się cała indywidualność sprawcy, jego wartość mo­ralna, prognoza jego przyszłości w stosunku do społeczeństwa. Kodeks nakazuje sędziemu zwracać uwagę przy wymiarze kary przedewszystkiem na pobudki (art. 54), ale poza tern nie może się wstrzymać, by nie wprowadzić pewnych katego­rycznych wskazówek: pobudki, które szczególnie niebezpieczną rolę odgrywają w życiu społecznem, to są pobudki niskie, a wśród nich najpospolitsza: to chęć zysku. Fakultatywne prawo orzekania o utracie praw publicznych i obywatelskich praw honorowych (art. 47 § 2) odnosi się tylko do przestępstw popełnionych ,,z niskich pobudek".

Sąd mając wybór międzya aresztem nie może stosować aresztu przy niskicKjńobudkacn^art. 57). Mając moż­ność zastosowania nadzwyczajnego złagodzenia kary — nie może sąd przy niskich pobudkach zastosować kary aresztu w miejsce kary więzienia, a więc przy więzieniu jako karze jedynej za dane przestępstwo nadzwyczajne złagodzenie staje się w tym wypadku iluzoryczne (por. art. 59 lit. c). Tam, gdzie przestęp­stwo wynika „z chęci zysku", sąd ma obowiązek wymie­rzyć dodatkowo grzywnę (dochodzącą do 200.000 złotych, art. 42). Przestępstwo nie powinno się kalkulować — finansowo. Kto chce robić dobre interesy przez odsiadywanie kary od czasu do czasu, może się pomylić w rachubach, gdyż bezprawny zaro­bek utraci sprawca, płacąc wysoką grzywnę jako karę dodatkową.

• 4. Subjektywizm objawia się najsilniej w dziedzinie usi­łowania. Kodeks polski nie może zgodzić się na to, by wy­chodził wolno złodziej kieszonkowy, który nie ukradł tylko dla­tego, że w kieszeni nic nie było, by uniknął kary ten, kto chcąc otruć człowieka wsypał zamiast trucizny nieszkodliwy proszek, lub ten, kto chcąc zabić człowieka trafia celnym strzałem leżą­cego w łóżku trupa (przedmiot zamierzonego uśmiercenia, — zmarł na udar serca przed kilku godzinami).

W imię subjektywnej winy, dostatecznie zaznaczonej działa­niem sprawcy, kodeks postanawia w tych wypadkach: „Usiło­wanie zachodzi także wtedy, kiedy sprawca nie wiedział, że do­konanie jest niemożliwe ze względu na brak przedmiotu, na­dającego się do dokonania na nim zamierzonego przestępstwa, lub ze względu na użycie środka, nie nadającego się do wywo­łania zamierzonego skutku" (art. 23 § 2).

Wyjątek od tej zasady istnieje jednak dla takiego osobnika, który ,,wierzył w skuteczność swego działania, tylko z powodu zabobonu lub ciemnoty" (§ 3).

• 5. W nowszych nawet kodyfikacjach spotkać można odpo­wiedzialność sprawcy z tytułu t. zw. objektywnych wa­runków wyższej karygodności: sprawca zamierzał dopuścić się zgwałcenia, wynikło stąd przypadkowo uszkodzenie cielesne z wy­nikiem śmiertelnym, spraw^rca otrzymuje karę według usta- w owego wyższego wymiaru; złodziej kradnie cenny pierścio­nek i sprzedaje go za kilka złotych w przekonaniu o małej jego wartości, otrzymuje karę według wymiaru przewidzianego dla kradzieży przedmiotu w y s o k i e j wartości.

Kodeks polski nie zatrzymuje tego tradycyjnego stanowiska,

przypominającego poglądy ludów pierwotnych. Dlatego kodeks (art. 15) wprowadza dwie zasady:

1. „Okoliczności, od których zależy wyższa karalność, uwzględnia się tylko wówczas, gdy sprawca o nich wiedział albo powinien był wiedzieć“. Sprawca kradzieży musi znać wartość przedmiotu, jeżeli ma otrzymać karę dostosowaną do tej wartości.
2. „Następstwa czynu, od których zależy wyższa karalność, uwzględnia się tylko wówczas, gdy sprawca je przewidywał albo powinien był przewidzieć". Jeżeli wynikła śmierć z lekkiego uszkodzenia ciała, to sprawca odpowiadać będzie za spowodo­wanie śmierci tylko w takim wypadku, jeżeli śmierć tę przewi­dział, lub mógł był przewidzieć.

• 6. Co znaczy pogłębianie zasad odpowiedzialności w kie­runku indywidualizmu? Na pytanie to dostateczna bę­dzie odpowiedź stwierdzająca, że na ziemiach polskich przy sto­sowaniu kodeksów państw zaborczych możliwe są wyroki uwal­niające pomocnika od odpowiedzialności za udzieloną pomoc w ra­zie, jeżeli sprawca główny przestępstwa dokonać nawet nie usi­łował, dalej, że podżegacz i pomocnik odpowiadają za udział tylko w usiłowanem przestępstwie, jeżeli po stronie sprawcy głównego skończyło się na usiłowaniu, choćby ich udział był w zupełności ukończony (sprawca strzelający w celu zabicia chy­bił, pomocnik dostarczający nabitej broni odpowiada za pomoc dousiłowanego morderstwa). Wszystko to są konsekwencje t. zw. akcesoryjnej formy winy, jak pospolicie się nazywa dziś tę postać odpowiedzialności podżegacza i pomocnika. Nie potrzeba długich wywodów na to, by stwierdzić, że wina pomocnika, do­starczającego nabitej broni z pełną świadomością celu, do ja­kiego ma służyć, jest równie wielka wtedy, gdy sprawca dokonał morderstwa, jak i wtedy, gdy je usiłował, jak wreszcie i wtedy, gdy nawet nie usiłował — lub od usiłowania odstąpił.

Kodeks polski odrzuca te pozostałości winy kolektyw­nej, odrzuca przeto akcesoryjną postać winy. Dlatego kodeks polski przyjmuje jako wytyczną następującą zasadę:

„Podżegacz i pomocnik ponoszą odpowiedzialność w grani­cach swego zamiaru niezależnie od odpowiedzialności osoby, która zamierzonego czynu dokonała lub miała dokonać" (art. 28). Pod­żegacz i pomocnik nie wyjdą przeto bezkarnie, dlatego tylko, że osoba, mająca być sprawcą, rozmyśliła się w ostatniej chwili.

W związku z tą zasadą pozostaje zasada karalności podże­gacza i pomocnika w następującym wypadku: „Jeżeli przestęp­stwa nie dokonano, podżegacz i pomocnik odpowiadają jak za usiłowanie tego przestępstwa. Jeżeli przestępstwa nie usiłowano dokonać, podżegacz i pomocnik odpowiadają jak za usiłowanie (art. 29).

• 7. Kodeks idąc po linji rozwoju prawa karnego jak najbar­dziej naprzód w kierunku ustalenia sprawiedliwych podstaw od­płaty za dokonane czy usiłowane przestępstwo, jest świadom tego, iż przy przestępstwach szczególnie niebezpiecznych należy sięgnąć nawet do arsenału środków dawniejszych, teore­tycznie biorąc przestarzałych i skutkiem tego w zasadzie nieod­powiednich. Prawo operuje często t. zw. świadomie niesłusz- nemi konstrukcjami. Z pełną świadomością wprowadza przeto kodeks odpowiedzialność za czynności przygotowawcze (przy przestępstwach niebezpiecznych), choć zasadą jest karal­ność samego tylko usiłowania. Dlatego to już samo gromadzenie środków walki orężnej jest przestępstwem, jeżeli tylko groma­dzący działa w celu spełnienia zbrodni stanu (art. 98).

Jest też przestępstwem sporządzanie, nabywanie, przecho­wywanie środków technicznych do fałszowania pieniędzy (art. 179), jest niem też podrabianie, przerabianie lub nabywanie pie­częci (stempli) dla podrabiania lub przerabiania dokumentu (art. 188). Są przestępstwem przygotowania do sprowadzenia powszechnego niebezpieczeństwa (art. 218), uzbrajanie, przyspo­sabianie statku morskiego dla celów piraterji (art. 260).

Czynności przygotowawcze mogą zazębiać się o swoistą po­stać winy zbiorowej; zachodzi to wtedy, gdy przychodzi do zmowy kilku osobników, celem dokonania lub dokonywania przestępstw (spisek i banda). Choć niczego nie dokonano, niczego nie usiłowano, powstaje odpowiedzialność dla każdego z uczestników porozumienia (zmowy), bo zmowa taka zawiera w sobie czynnik niebezpieczeństwa społecznego. Oczywiście się­gamy po tę konstrukcję w wyjątkowych tylko wypadkach: przy zbrodniach stanu (art. 97) — przy buncie więźniów (art. 150 § 3), przy fałszowaniu pieniędzy (art. 180), przy przestępstwach sprowadzenia powszechnego niebezpieczeństwa (pożaru, zalewu i t. d. por. art. 219).

W ścisłym związku z konstrukcjami spisku i bandy pozo­staje kary godność zebrań i związków, mających na celu wogóle przestępną działalność, ewentualnie bliżej nie oznaczoną (por. art. 164, 166).

III.

• 1. Repertuar środków karnych, postawiony do dys­pozycji sędziemu polskiemu przez kodeks karny, jest niezmier­nie szczupły: więzienie, areszt, grzywna. O karze śmierci niema co wspominać, bo stosowanie jej będzie niezwykle rzadkie.

Więzienie pojęte jest jako środek karny o charakterze hań­biącym, areszt jest niehańbiącem pozbawieniem wolności. Ko­deks zaznacza to stanowisko przez dopuszczenie pozbawienia praw publicznych i obywatelskich praw honorowych tylko przy więzieniu (nie przy areszcie) — nie wolno wymierzyć kary aresztu, jeżeli zagrożenie jest alternatywne (więzienie lub areszt), a przestępstwo wynikło z niskich pobudek (art. 57) lub w wypadku powrotu do przestępstwa (art. 60), zawodowości lub nałogu (art. 60 § 2); nie wolno przy niskich pobudkach zamienić więzienia na areszt, choć zachodzą warunki nadzwyczajnego ła­godzenia kary (art. 59).

Kodeks polski faworyzuje stosowanie grzywny, a więc przy popełnieniu przestępstwa z chęci zysku zj awia się obi l- gatoryjna kara dodatkowa grzywny (art. 42); jeżeli znów ustawa daje możność wyboru między karą pozbawienia wolności a grzywną, sąd wymierza karę pozbawienia wolności tylko wyjątkowo — wtedy mianowicie, gdy skazanie na grzywnę byłoby bezcelowe (grzywna nieściągalna, praca na rachunek grzywny nieprawdopodobna); a więc przedewszystkiem grzywna. Przy stosowaniu nadzwyczajnego łagodzenia kary nic nie stoi na przeszkodzie stosowaniu grzywny w miejsce aresztu (por. art. 59).

Trudny problem nieściągalności grzywny stara się kodeks załatwić w drodze wprowadzenia pracy zastępczej na rachunek grzywny, areszt zastępczy dopuszczalny jest tylko jako ostateczność. Kodeks nie chce zapełniać domów kary bez koniecznej potrzeby.

• 2. Obok środków karnych występują w kodeksie środki p o p r a w⁷ c z e.

Jest to surogat środków karnych, stosowany przy nieletnich od 13 do 17 lat, przy których należyty rozwój psychiki (inte­lektu i woli) pozwala przyjąć odpowiedzialność za przestępstwo. Środek poprawczy, to jedyna kara nieletniego. Środkiem poprawczym jest zamknięcie w zakładzie poprawczym. Zachodzi jednak przy wyroku skazującym możliwość warunkowego zawie­szenia kary. O ile do rzeczywistego zamknięcia przyszło, zacho­dzi możliwość warunkowego zwolnienia: a) przez zarząd, na czas określony; nieletni pozostaje pod kontrolą zarządu, b) przez sąd, na czas określony; nieletni pozostaje pod dozorem kuratora.

• 3. Dla przestępców wyżej lat 17 przewiduje kodeks jeszcze kary dodatkowe, a mianowicie: utratę praw publicznych (np. biernego i czynnego prawa wyboru), obywatelskich praw honorowych (np. zaszczytnych tytułów, orderów, odznaczeń), prawa wykonywania zawodu, praw rodzicielskich i opiekuńczych, przepadek przedmiotów majątkowych i narzędzi, ogłoszenie wy­roku w pismach.
• 4. W y m i a r kary oddaje kodeks polski z całem zaufaniem w ręce sędziego, pozostawiając mu wielką swobodę ruchów: ko­deks podając wymiar t. z w. ustawowy podaje albo maximum, albo samo tylko minimum, brakującą drugą granicę uzupełnia część ogólna kodeksu, podająca jakie są granice minimalne i maksymalne danego środka karnego. W szeregu wypadków kodeks wogóle żadnych granic kary na wolności nie określa, po­zostawiając w ten sposób sędziemu swobodne poruszanie się w ramach ogólnych (art. 39, 40, 42).

Przy tym systemie wypada wielka rozpiętość swobody sę­dziowskiej : jeżeli część ogólna podaje minimum aresztu — ty­dzień, a maximum lat pięć, to przy zagrożeniu aresztem ,,do dwu lat“ za dane przestępstwo pozostawia kodeks sędziemu swobodę wymiaru od tygodnia do dwu lat, podobnie wobec najniższego wymiaru więzienia pół roku, a najwyższego lat piętnastu, za­grożenie więzieniem do lat dziesięciu oznacza, że sędzia ma swo­bodę ruchów w granicach od pół roku do dziesięciu lat. — Na­tomiast wstrzemięźliwy jest kodeks przy wprowadzeniu nad­zwyczajnego łagodzenia kary, które, jak doświadczenie uczy, stosuje się w praktyce zbyt często, bez dostatecznego uzasad­nienia. — Kodeks dopuszcza stosowanie tego środka w wypad­kach tylko wyjątkowych, wyraźnie przez ustawę wymienionych: jak zmniejszona odpowiedzialność, przekroczenie granic obrony koniecznej, przekroczenie granic wyższej konieczności lub po­mocy koniecznej, odpowiedzialność podżegacza lub pomocnika (w wypadku, jeżeli sprawca nawet nie usiłował dokonać prze­stępstwa) i t. d. Nigdy jednak nie wolno wymierzyć kary wię­zienia krótszej od pół roku, kary aresztu — krótszej od ty­godnia.

W stosunku do nieletnich ma sąd prawo zastosowania po­dobnego środka zastąpienia kary właściwej (zaniknięcia w zakładzie poprawczym) środkiem łagodniejszym, a mianowicie stosowaniem środków wychowawczych; dzieje się to, je­żeli ze względu na okoliczności czynu, charakter nieletniego i t. p. zastosowanie normalnego środka reakcji społecznej nie jest wskazane (art. 71).

• 5. Nadzieje XIX wieku, pokładane w kryminalno-politycz- nem znaczeniu kary pozbawienia wolności, nie ziściły się. Naj­lepiej pomyślane systemy penitencjarne nie wykazują rezulta­tów, pozostających w jakimkolwiek stosunku do nakładu czasu, trudu i kosztów. Kara pozbawienia wolności rzadko kogo po­prawia, wielu już zepsuła do gruntu. Oto powód, dlaczego insty­tucja warunkowego zawieszenia wykonania kary, przyjęta na kontynencie europejskim pod koniec XIX wieku, z niedowierzaniem, zdobyła sobie dziś uznanie całego cy­wilizowanego świata. Jasne jest, że kodeks polski wprowadza ją dość liberalnie. Przedmiotem zawieszenia może być kara pozba- w^rien^;a wolności nie przenosząca dwu lat (przypuszczalnie główny kontyngent wypadków zasądzenia, gdyż kary do dwu lat zastosować nie można tylko w rzadkich wypadkach, w któ­rych kodeks zagraża karą nie niżej lat pięciu (np. art. 225) lub nie niżej lat trzech (art. 212). Są to wypadki rzadkie.

Okres zawieszenia wykonania kary trwa od lat dwu do pięciu lat. Wykluczone jest stosowanie tej instytucji tylko przy recydywistach, przestępcach zawodowych i nałogowych (por. art. 61 § 3 i art. 60).

• 6. Jeżeli warunkowe zawieszenie wykonania kary spełnia postulat zawieszenia miecza Damoklesa nad skazanym, co działa skuteczniej niż samo wykonanie kary a zabezpiecza od demora- 1’zacji niemal nieuchronnej przy rzeczywistem wykonywaniu kary, to instytucja warunkowego zwolnienia (art. 65—68) ma na oku cele penitencjarne: przyśpieszyć regenerację duchową, jeżeli to możliwe, przez nadzieję skrócenia czasu po­bytu w więzieniu. Uwzględnienie tej instytucji w samym ko­deksie karnym a nie w ustawie więziennej daje miarę, jak wiel­kie znaczenie kodeks do niej przywiązuje; jest to podkreślenie czynnika celowości w karze: z chwilą, gdy kara stała się niepo­trzebna, gdyż odegrała już swą rolę reformacji więźnia, należy zaprzestać jej wykonywania dalszego.
• 7. Obok wielkiej tendencji do uwzględnienia czynników, mogących wpłynąć na rodzaj kary a nawet na jej trwanie (nad­zwyczajne łagodzenie), mogących wpłynąć na warunkowe nie­wykonanie kary i na jej warunkowe skrócenie, obok repertuaru instytucyj, wynikających z liberalizmu, jak najdalej posuniętego, kodeks polski ma także inne oblicze przy samym wymiarze kary. Kodeks wprowadza możliwość podniesienia maximum usta­wowego kary o połowę, wprowadza zatem ustawowe nadzwy­czajne zaostrzenie kary, ściśle biorąc: nadzwyczajne przedłużenie kary. Zachodzić to ma a) przy powrocie do przestępstwa, b) przy przestępcach zawodowych i nałogo­wych, choć bez powrotu do przestępstwa.

Powrót do przestępstwa zachodzi wtedy, gdy sprawca w ciągu pięciu lat od odcierpienia kary (lub od uwolnienia z za­kładu zabezpieczającego) popełni nowe przestępstwo z tych sa­mych pobudek co poprzednio (np. z chęci zysku), lub czyn na­leżący do tego samego rodzaju co poprzedni (np. na tle ero- tycznem — ,,nierząd"). Przestępca zawodowy (człowiek, który dokonywanie przestępstw uznał za stałe źródło do­chodów) lub nałogowy (u którego pierwszorzędną rolę od­grywa żywiołowy pęd do dokonywania przestępstw, bez pod­kładu zarobkowego) może otrzymać karę według podwyższonego (nadzwyczajnie) wymiaru ustawowego bez „powrotu do prze­stępstwa", a zatem może to być pierwszy w jego życiu wyrok zasądzający, mogło zajść przedawnienie recydywy.

• 8. Kodeks polski, nieubłagany dla recydywistów i zawodow­ców czy nałogowców, stara się przestępcy ze zbiegu okoliczności ułatwić podniesienie się z moralnego upadku. Nietylko wpro­wadza warunkowe zawieszenie wykonania kary, które pozwala zasądzonemu nie zetknąć się z murami więzienia i z ich miesz­kańcami, ale co więcej stara się o to, by sprawca nawet innych następstw zasądzenia mógł uniknąć.

Kodeks wprowadza rehabilitację sędziowską, a zatem prawo sędziego przywrócenia utraconych praw. Jak wyżej za­znaczono, sąd ma prawo tytułem kary dodatkowej orzec utratę praw publicznych, obywatelskich honorowych, utratę prawa wy­konywania zawodu, utratę praw rodzicielskich i opiekuńczych. Sąd orzeka utratę tę na czas, którego długość zależy od uznania sądu, w granicach od dwu do dziesięciu lat. Sąd, wyznaczywszy w wyroku okres trwania utraty, może okres ten następnie skró­cić, o ile skazany prowadził przez czas pewien życie nienaganne: skrócenie może obejmować połowę okresu wyznaczonego wyro­kiem zasądzającym, sąd nie może skrócić jednak okresu utraty niżej minimum dwu lat (art. 53). Obok tej rehabilitacji sę­dziowskiej, opartej na uznaniu, że życie skazanego na wol­ności wykazało tak wielką poprawę, iż wyrok zasądzający co do kary dodatkowej utraty praw wymaga dodatkowej zmiany, istnieje jeszcze rehabilitacja ustawowa, przewidziana przy warunkowem zawieszeniu wykonania kary. Jeżeli mianowicie skazany, któremu zawieszono wykonanie kary, sprawował się tak dobrze w okresie zawieszenia, że skazanie uznał sąd za nie­byłe, to wyrok co do kary dodatkowej utraty praw traci ipso facto swą moc, a skazany odzyskuje automatycznie prawa wy­borcze, prawa udziału w wymiarze sprawiedliwości, prawa ro­dzicielskie lub opiekuńcze, prawa wykonywania zawodu i zdol­ność do uzyskania innych praw utraconych (art. 64).

Kodeks idzie jeszcze dalej, gdyż zna nietylko rehabilitację (sędziowską i ustawową), ale także instytucję zatarcia skazania, polegającą na tern, że w pewnych warunkach po upływie lat dziesięciu usuwa się z rejestrów karnych zapiski o skazaniu, jeżeli sprawca w okresie dziesięciu lat nie był ska­zany na karę śmierci lub więzienia.

Okres lat dziesięciu liczy się od odbycia, darowania lub prze­dawnienia kary względnie od uwolnienia z zakładu zabezpiecza­jącego, jeżeli zaś w danym wypadku zachodziła utrata praw pu­blicznych lub obywatelskich praw honorowych, to okres ten za­czyna biec od dnia rehabilitacji.

Istotą instytucji zatarcia skazania jest poza usunięciem wpisu z rejestrów karnych stworzenie fikcji, że skazania wo- góle nie było, co umożliwia twierdzenie skazanego przed wła­dzami, że nie był karany (por. art. 90).

IV.

Środki zabezpieczające, to zjawisko nowe, znamię XX wieku, tak jak wiara w więzienie i systemy penitencjarne wypełnia wiek XIX.

Indywidualność nowożytnego kodeksu objawia się nie tem, czy wprowadza środki zabezpieczające (gdyż nie można sobie dziś wyobrazić kodeksu bez nich), a tem, jakie środki zabezpie­czające zna lub jak je rozbudowuje.

Kodeks polski zna cztery główne typy środków zabezpiecza­jących (art. 79—84):

1. stosowane do osobników stale nieodpowiedzialnych (w zu­pełności lub częściowo),
2. stosowane do osobników oddanych używaniu trucizn odu­rzających,
3. stosowane do osobników o niedostatecznem wychowaniu społecznem, odznaczających się w następstwie tego wstrętem do pracy,
4. stosowane do osobników, co do których, pomimo ich peł­nej odpowiedzialności, przemiana psychiczna na rzecz współży­cia społecznego jest nieprawdopodobna (niepoprawni).

Aczkolwiek kodeks w niektórych tylko wypadkach wspomina wyraźnie, że warunkiem umieszczenia w zakładzie zabezpiecza­jącym jest stwierdzenie niebezpieczeństwa dla porządku praw­nego, wynikającego z dalszego pozostawania na wolności danego osobnika, to jasne jest, że podstawową dla każdego typu tej in­stytucji jest właśnie obawa o to, jakie skutki pociągnie za sobą wolność danego osobnika dla życia społecznego.

Przy oddawaniu się truciznom odurzającym i przy wstręcie do pracy kodeks ogranicza się do stwierdzenia, że ostatnie prze­stępstwo pozostaje w związku z nadużywaniem napojów wysko­kowych i t. p. lub z wstrętem do pracy; jasne jest jednak, że oddawanie się truciznom odurzającym i wstręt do pracy, obja­wiające się w dokonaniu jakiegoś przestępstwa, pozwalają przy­puszczać powrót do przestępstwa, gdyż stan sprawcy podsta­wowy (dla pierwszego przestępstwa) jest stanem trwałym danej psychiki, prowadzącym w przyszłości do pogłębienia związku danej jednostki z dokonywaniem czynów karygodnych. Morfinista, który dla zyskania możności nabycia narkotyku do­puszcza się kradzieży, nie da się wstrzymać od dalszych kra­dzieży tak długo, jak długo pozostawać będzie pod wpływem na­łogu; włóczęga, który kradnie z wstrętu do pracy, kraść będzie dalej, bo bez pracy i bez środków do życia, płynących z majątku, zmuszony jest obrać drogę przestępstwa, jako jedyną możliwość utrzymania się przy życiu. Uznanie, czy zachodzi konieczność stosowania środka zabezpieczającego, pozostawiona jest s ą- d o w i nawet wtedy, gdy kodeks przepisuje stosowanie danego środka kategorycznie, gdyż nawet w tych wypadkach sąd ma rozstrzygnąć zasadniczą przesłankę: „czy pozostawienie danego osobnika grozi niebezpieczeństwem dla porządku prawnego¹*, a zatem tam nawet, gdzie sprawca czynu jest stale nieodpowie­dzialny, lub tam, gdzie stwierdzono trzykrotny powrót do prze­stępstwa, zawodowość, lub wprowadzenie spełniania przestępstw w nałóg (por. art. 79 i 84), sąd ma swobodę oceny sytuacji, gdyż zaprzeczając pytaniu zasadniczemu, jakoby zachodziło ni e- bezpieczeństwo, tern samem odsuwa wykonanie rozkazu ustawy.

Czas trwania zamknięcia w zakładzie zabezpieczającym zależy od rodzaju zakładu a tern samem od przyczyn zamknięcia. Acz­kolwiek teoretycznie zatrzymanie w zakładzie zabezpieczającym trwać winno tak długo, jak długo trwa niebezpieczeństwo, to jednak kodeks uważa za właściwe wprowadzić ustawową pre- sumpcję co do skuteczności zamknięcia w pewnych zakładach: zatrzymanie w zakładzie odzwyczajającym od używania trucizn odurzających nie ma trwać dłużej od dwu lat (art. 82), zatrzy­manie w zakładzie pracy przymusowej (dla osobników spełnia­jących przestępstwa ze wstrętu do pracy) nie ma trwać dłużej od lat pięciu (art. 83) ; w innych wypadkach czas trwania od­cięcia danego osobnika od życia społecznego nie jest ozna­czony; nie jest oznaczony nietylko przy jednostkach stale nieod­powiedzialnych lub częściowo anormalnych (o zmniejszonej zdol­ności rozpoznawania i kierowania postępowaniem), ale nawet przy recydywistach, zawodowcach i przestępcach z nałogu. Ko­deks wprowadza pewną różnicę w traktowaniu grupy nieodpo­wiedzialnych (całkowicie lub częściowo) w stosunku do grupy recydywistów i t. p. (niepoprawnych) o tyle, że przy osobnikach o chorym ustroju psychofizycznym nie wprowadza żadnych okre­sów obligatoryjnego badania kontrolnego ich stanu, wychodząc widocznie z założenia, że osobnik tego rodzaju po­mieszczony w zakładzie o typie leczniczym jest pod ciągłą kon­trolą lekarską, że inicjatywę do uwolnienia pacjenta pozostawić należy czynnikom lekarskim bez podawania okresów obligatoryj­nego badania i zastanawiania się, czy nie nadszedł już czas do zwolnienia.

Przy t. zw. niepoprawnych kodeks wyraźnie nie ma wielkich nadziei, by zamknięty mógł opuścić zakład: kto do zakładu ta­kiego się dostaje, ten życiem swem poprzedniem, spędzonem niejednokrotnie w zamknięciu (pod rozmaitemi nazwami), dał dowód, że zamknięcie o tym czy innym charakterze nie działa na jego psychikę, ani go me odstrasza, ani nie poprawia, duchowo wcale go nie zmienia. Jedynie tylko z ostrożności kodeks prze­widuje okresowe badanie duchowych nastrojów zamkniętego w zakładzie dla niepoprawnych w kierunku ewentualnej poprawy, okresy te nie mogą być krótkie. Kodeks przewiduje okresy pię­cioletnie. „Po upływie każdego pięcioletniego okresu sąd roz­strzyga, czy pozostawienie przestępcy w zakładzie na dalszy okres pięcioletni jest konieczne" (art. 84 § 2).

Zamknięcie w zakładzie zabezpieczającym może być w pew­nych wypadkach surogatem kary: kodeks liczy się z ewen­tualnością, że sąd przy uwzględnieniu stanu psychicznego sprawcy ze względu na silne odchylenie jego umysłowości czy woli od przeciętnej, stosując zasadę pogłębienia winy subjektyw- nej, wymierzy karę możliwie łagodną. Obowiązek zabezpieczenia społeczeństwa wymaga z drugiej strony, by osobnik tego ro­dzaju znalazł się w zakładzie dla częściowo anormalnych (w sta­nie nowojorskim noszą oni nazwę defective delinąuents). Ko­deks przepisuje w tej sytuacji: przedewszystkiem oddać sprawcę do zakładu „leczniczego", a „o tern, czy orzeczoną karę wykonać, sąd rozstrzyga po zwolnieniu przestępcy z zakładu leczniczego" (art. 80 § 2). Prawdopodobnie po dłuższym pobycie takiego prze­stępcy w zakładzie leczniczym orzeknie sąd, iż wykonanie drob­nej kary jest bezcelowe, a w takim razie zamknięcie w zakładzie leczniczym stanie się surogatem kary.

Od należytego funkcjonowania zakładów zabezpieczających zależy oczyszczenie życia społecznego w Polsce od niepożądanych elementów, wywołujących niepokój i nieuzasadnione wrażenie, jakgdyby ludność cała odznaczała się szczególnie zbrodniczemi instynktami. Doświadczenie uczy, że kilka tysięcy osobników stale (aż do ich przychwycenia) powtarzających przestępstwa nastraja pesymistycznie opinję publiczną. Zdaje się, że to cała wielka armja zbrodniarzy, a to tylko te same jednostki wyko­nują swój zawód lub ulegają swoim nałogom, a dokonując coraz to innych przestępstw, mnożą się w oczach.

Trzeba ich unieszkodliwić a odetchniemy swobodnie.

CZĘŚĆ OGÓLNA.

[1] W I ł II wydaniu komentarza zwracaiem uwagę na oczywiste po­myłki w brzmieniu rozporządzenia podanem w Dz U R P. poz 573 Ób- wieszczenie Prez. R. P. z 25 września 1932 r Dz U. R P poz 724, wpro­wadziło „sprostowanie błędów" Sprostowanie to uwzględnia obecne wy­danie komentarza.