Andrzej Kola. Badania archeologiczne i prace ekshumacyjne w miejscu zagłady Żydów w Jedwabnem, k/Łomży

Zwracamy uwagę na papierosa, którego trzyma między palcami ten żałobny rabin archeolog.
Żydzi mają tyle troski o swoich pobratymców, ile daje im to korzyści.
Mają jednak w sobie i tak więcej godności i rozsądku, niż polaczki złamujący ręce nad tą „zagładą”. Którzy, typowo sobie, nie myślą o tym, ilu to Polaków wywieźli na Sybir ci żydowscy sąsiedzi z Jedwabnego czy gorliwie zamordowali ich już po drodze do gułagów, a ilu Polaków ocaliła — od PRL-owskiej zagłady w piwnicach UB — ta akcja Gestapo.

„Badania archeologiczne i prace ekshumacyjne w miejscu zagłady Żydów w Jedwabnem, k/Łomży"

....

Emocjonalne, przesądzające sprawę sformułowania:

„zagłady” ... "ofiary” ...etc.

Ma być oczywiste to — w tej żydowskiej tresurze polskich małp — że nawet w czasie wojny zbrodniczego żyda nie wolno zabić. Wariat Józef Ulm (Markowa), składający życie swoich dzieci w ofierze żydom, ma być wzorem.

Prawda jednak — dodatkowo — jest taka, że złodzieja nie można okraść, a mordercy zamordować. Żydzi ponoszą kulturową odpowiedzialność za krwawą historię Polski, a i innych narodów. Odpowiedzialność ta jest kolektywna, nie podlega przedawnieniu ani wyjątkom. I w takich sytuacjach, i ich opisach nie wolno tego przemilczeć, bo jest to zbrodnicze.

Tu jest to autozbrodnicze!

Polacy — za pomocą farsy Jedwabne — mordują siebie samych, na Polskiej Ziemi, w żydowskim interesie.
W polin jednak nikt tego nie wspomina, a nawet o tym nie pomyśli, bo polska krew jest tania lub bez znaczenia.
Polacy nie są już narodem.

Troska członków społeczności jednego narodu o drugi naród jest grzechem cudzołóstwa.
Troska zaś chrześcijanina o żyda jest bluźnierstwem rzuconym Panu Jezusowi Chrystusowi.

Tego nikt rozumie

Biada!

Red. Gazeta Warszawska.

P.S.

Jaką kompetencję reprezentuje komisja pod kierunkiem prof. A Koli, skoro na teren badań wykopaliskowych wpuściła osoby niepożądane, niekompletne a rasistowsko stronnicze, typowych żydom: oszustów, złodziei i fałszerzy — tj. rabinów?

Kogo oni reprezentują w świetle prostej relacji administracji państwowej?
Ile jest wart ten raport?

Przecież to jest pośmiewisko polskiego państwa.

+

Uniwersytet Mikołaja Kopernika w Toruniu
Instytut Archeologii i Etnologii

Andrzej Kola

Badania archeologiczne i prace ekshumacyjne w miejscu zagłady Żydów w Jedwabnem, k/Łomży

Część 1 * Sprawozdanie opisowe wyników badań

Praca wykonana na zlecenie Rady Ochrony Pamięci Walk i Męczeństwa w Warszawie

Toruń 2001 r.

Badania archeologiczne i prace ekshumacyjne w miejscu zagłady Żydów w Jedwabnem, k/Łomży

ZAGADKOWA ŚMIERĆ REŻYSERA Dalsza część o dziwnej śmierci BOHDANA PORĘBY(Lista Nagłych Zgonów)ZAGADKOWA ŚMIERĆ REŻYSERA Dalsza część o dziwnej śmierci BOHDANA PORĘBY BOHDAN PORĘBA NIE POCHOWANYW ubiegłą sobotę w godzinach wieczornych nagle zmarł w swoim warszawskim mieszkaniu znany ...Created on 08 April 20183. 

OŚWIADCZENIE LEKARZA O ŚMIERCI BOHDANA PORĘBY(Lista Nagłych Zgonów)... – czy tak mogło być?+ Poniższe słowa piszę, ponieważ mam pisemną zgodę Synów Bohdana Poręby na upublicznienie ważnych informacji. Jestem lekarzem i kolegą Bohdana Poręby, byłem obecny przy jego śmierci ...

Lista Nagłych Zgonów: XX XX 2011 Maria Trzcińska, śmierć Bojownika

W związku z zapytaniami czy nierozumieniem sytuacji związanej ze śmiercią i pochowkiem śp. sędzi Marii Trzcińskiej, informujemy w skrócie:

Sędzia Maria Trzcińska w trakcie swej pracy badawczej nad zbrodniami niemieckimi w Warszawie odkryła fakt istnienia KL Warschau. W obozie tym z ogromną i prawdziwą (a nie zmyśloną) komorą gazową, Niemcy zagazowali tam ponad 200.000 Polaków. Komora gazowa zlokalizowana była – znajduje się nadal w swoich szczątkach – na pograniczu dzielnic: Wola – Ochota.

Nie ma zgody na to, aby dzieci Ulmów były żydowskim nawozem(Judaism & Islam)... chłop ze wsi Markowa wziął na nielegalne przechowanie do swojej chałupy kilkoro dorosłych żydów. A za co poniosły tę nieludzką karę jego małe dzieci i ciężarna żona. Wszyscy zastali zastrzeleni przez Niemców na ...

Część I - Sprawozdanie opisowe wyników badań

Zawartość opracowania

1. Andrzej Kola, Sprawozdanie z prac archeologiczno-ekshumacyjnych w miejscu zagłady

Żydów w Jedwabnem k/Łomży

2. Jedwabne, gm. Jedwabne, Miejsce zagłady Żydów 10.07.1941 (mapa)
3. Jedwabne, gm. Jedwabne, Plan sytuacyjny wykopu 1/01 (mogiła 1/01, 2/01)
4. Dziennik badań - Jedwabne 21.05.01. - 4.06.01)
5. Inwentarz zabytków wydzielonych. Jedwabne, gm. loco, 21.05. - 04.06.2001
6. Jedwabne, 21.05. - 04.06.2001. Inwentarz odwiertów sondażowych
7. Andrzej Florkowski, Sprawozdanie antropologiczne z oceny materiałów kostnych

wydobytych podczas badań w Jedwabnie w okresie 21 maja - 4

Prof. dr hab. Andrzej Kola

Uniwersytet Mikołaja Kopernika w Toruniu

Instytut Archeologii i Etnologii

Sprawozdanie z prac archeologiczno-ekshumacyjnych w miejscu zagłady Żydów

w Jedwabnem k/Łomży

Prace archeologiczno-eksumacyjne w Jedwabnem k/Łomży przeprowadziła ekspedycja archeologiczna Instytutu Archeologii i Etnologii UMK w Toruniu w okresie od 21.V. do 4.VI.2001 r. na zlecenie Rady Ochrony Pamięci Walk i Męczeństwa w Warszawie, zgodnie z umową nr 63-NH zawartą w dniu 18. V,2001 r. pomiędzy ROPWiM a UMK. Celem prac ba­dawczych w zakresie archeologii było zbadanie wnętrza reliktów stodoły, w której zgodnie z dotychczasowymi relacjami, w ramach śledztwa prowadzonego zarówno w latach czterdzie­stych ubiegłego wieku, jak i wznowionego w roku ubiegłym, jest wiadomym, że w dniu 10.VH. 1941 roku spalono bliżej nieokreśloną liczbę Żydów - mieszkańców Jedwabnego (obiegową, niezweryfykowaną dotąd liczbę ofiar tej zagłady określa się na około 1600 osób). Drugim zadaniem postawionym archeologii w ramach niniejszego zlecenia było dokładne zlo­kalizowanie w ramach wykopu badawczego zbiorowej mogiły ofiar tegoż mordu, która w świetle wspomnianych relacji świadków tych wydarzeń miała się znajdować tuż przy połu­dniowo-zachodniej ścianie spalonej stodoły. Po precyzyjnym zlokalizowaniu mogiły przewidy­wano eksplorację jej wnętrza aż do pojawienia się złożonych w niej szczątków, ich wyprepa­rowanie i podniesienie dla badań antropologicznych i badań w zakresie medycyny sądowej. Pracami archeologiczno-ekshumacyjnymi kierował autor niniejszego opracowania, a w skład ekspedycji wchodzili archeolodzy: mgr mgr Małgorzata Grupa, Anna Drążkowska i Ryszard Kaźmierczak (będący zarazem specjalistami w zakresie konserwacji zabytków archeologicz­nych), oraz trzech studentów archeologii UMK. Do prac fizycznych zatrudniono mieszkańców Jedwabnego rekomendowanych przez Władze Miasta Jedwabnego. Badania antropologiczne, których zadaniem miało być określenie liczby i składu osobowego pogrzebanych ofiar, zamie­rzano zrealizować przez antropologów - członków ekspedycji UMK - dr Andrzeja Florkowskiego i mgr Beatę Iwanek. Badania w zakresie medycyny sądowej miały być dokonane przez zespół pracowników naukowych Zakładu Medycyny Sądowej Akademii Medycznej w Bia­łymstoku pod kierunkiem prof. dr hab. med. Jerzego Jana Janicy. Zespół ten miał prowadzić swe badania poza zadaniem postawionym ekspedycji UMK, działając na zlecenie Oddziałowej Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu w Białymstoku. W praktyce działa­nia w zakresie medycyny sądowej stanowić miały ostatnią fazę badań prowadzonych w ramach ekshumacji, po badaniach archeologicznych mogiły włącznie z wydobyciem szczątków, i po badaniach antropologicznych. Szczegółowe zadania w zakresie badań antropologicznych i w zakresie medycyny sądowej zostały określone ekspedycji badawczej przez naczelnika Oddzia­łowej Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu w Białymstoku, prokuratora Radosława J. Ignatiewa (Sygn. akt S 1/00/Zn, Warszawa dnia 15 maja 2001 r.) i przekazane do realizacji ekspedycji w Jedwabnem przez ROPWiM w Warszawie. Zadania te wyraźnie precyzują też cel ekshumacji, który miał być podporządkowany prowadzonemu śledztwu, jako „konieczność procesowa otworzenia mogiły zbiorowej, w której pochowano mieszkańców miejscowości Jedwabne, spalonych w dniu 10 lipca 1941 roku”. Dodatkowym zadaniem po­stawionym ekspedycji archeołogiczno-ekshumacyjnej w Jedwabnym było przeprowadzenie prac sondażowo-wiertniczych w dwóch domniemanych miejscach występowanie (wg. realcji niektórych świadków) dalszych zbiorowych mogił ofiar mordu z dnia 10. VII. 1941 r. Miejsca te wskazano na przedłożonym ekspedycji planie. Znajdowały się one: na północ od spalonej sto­doły, tuż po przeciwnej strome pobliskiej drogi polnej, oraz w południowej partii byłego cmentarza żydowskiego (obecnie cmentarzyska), tuż przy linii nieistniejącego ogrodzenia cmentarza.

Realizację postawionych ekspedycji badawczej zadań archeologiczno-eksumacyjnych w Jedwabnem rozpoczęto od wytyczenia wykopu badawczego obejmującego swym zasięgiem zlokalizowane wstępnie już uprzednio miejsce reliktów spalonej stodoły i mogiły, gdzie po­chowano spalone w niej ofiary. Należy zaznaczyć, iż w momencie podjęcia badań archeolo­gicznych powyższe obiekty archeologiczne na powierzchni terenu były zupełnie nieczytelne, tym bardziej, że usunięte w marcu tego roku (a więc przed podjęciem tu badań) upamiętnienie tego miejsca w postaci betonowego pomnika i ogrodzenia zostało usunięte, dodatkowo zacie­rając powierzchniową czytelność tych reliktów. Wstępną lokalizację miejsca stodoły i mogiły ustalono w ramach przeprowadzonej na zlecenie ROPWiM analizy zdjęć lotniczych z lat 1950 i 1952 (por. A. Kola, Ekspertyza zdjęć lotniczych jako podstawy dla identyfikacji struktur ar­cheologicznych dotyczących reliktów stodoły - domniemanego miejsca spalenia Żydów w Je­dwabnem k/Łomży w 1941 r. - Archiwum ROPWiM) oraz archeologicznych badań rekonesan­sowych (por. A. Kola, Ekspertyza archeologiczna z badań reliktów domniemanego miejsca spalenia i pochowania Żydów w Jedwabnem k/Łomży w 1941 r., Toruń 26.03.2001, - Archi­wum ROPWiM). Ustalenia archeologicznych badań rekonesansowych w zakresie lokalizacji miejsca stodoły i mogiły wsparte zostały dokonanymi tu na zlecenie ROPWiM badaniami geo­fizycznymi (badania georadarowe i elektromagnetyczne). Dysponując więc taką wiedzą, precy­zyjnie można było założyć wykopy badawcze obejmujące te obiekty.

Eksplorację nawarstwień kulturowych rozpoczęto w obrębie reliktów stodoły, prowa­dząc ją w ramach przypowierzchniowej warstwy mechanicznej o miąższości około 25 cm. Eksploracją objęto obszar długości 24 m w układzie WE, oraz o zmiennej szerokości od 7 m (zachodnia krawędź wykopu) do ca 13 m szerokości w rejonie mogiły zlokalizowanej przy stodole. Tak więc założony wykop badawczy obejmował swym zasięgiem zarówno relikty stodoły jak i mogiły. Z wcześniejszych badań sondażowych rozmiary tej mogiły w rzucie poziomym w jej partii przypowierzchniowej okreslono na  7,5x2,5 m. Dłuzszą swą krawedzią mogiła ta przylegała prawie bezpośrednio do kamiennej ławy fundamentowej stodoły, zajmując mniej więcej przestrzeń odpowiadającą zachodniemu sąsiekowi stodoły. Zdjęcie z nad mogiły nadkładu ziemi o miąższości ca 30 cm ujawniło jej zarys w rzucie poziomym odpowiadający uprzednio (w ramach rekonesansu) stwierdzonym rozmiarom. Jednocześnie ujawniono znisz­czenia krawędzi wkopu mogiły w części zachodniej i wschodniej (krawędzie krótsze) i w czę­ści północnej (krawędź dłuższa), które nastąpiły tu w wyniku osunięcia ścian. Stało to się za­pewne już w momencie grzebania ofiar. Za taką interpretacją zdarzeń przemawia zniszczenie w ramach osunięcia ściany północnej wkopu mogiły znajdującej się tuż przy mogile ławy funda­mentowej stodoły; pochodzące z ławy kamienie w części osunęły się do wykopanego dołu. Już na tej głębokości (ca 30 cm) w obrębie mogiły, w jej partii północnej, zarysowały się na planie mocno wymieszane struktury ziemne zawierające przepaloną ziemię, liczne węgle drzewne i drobiny przepalonych szczątków kostnych, określonych przez antropologów jako spalone lub sprażone w wysokiej temperaturze kostne szczątki ludzkie. Dlatego też w obrębie mogiły za­niechano dalszej eksploracji. Wynikało to z podjętej w międzyczasie decyzji Ministra Spra­wiedliwości RP Lecha Kaczyńskiego o wstrzymaniu prac ekshumacyjnych do momentu u- zgodnień ze środowiskiem żydowskim (w osobie rabina Warszawy i Łodzi M. Schudricha) zasad ekshumacji.

Tymczasem kontynuowano eksplorację warstwy przypowierzchniowej w obrębie relik­tów stodoły. Po ukazaniu się na głębokości do 20-25 cm wierzchnich partii ławy fundamento­wej, dla jej odsłonięcia obszar eksploracji poszerzono, obejmując eksploracją również ławę i jej najbliższy rejon zewnętrzny. Już na tej głębokości eksploracji (ca 25 cm) w rejonie środkowym stodoły ukazało się skupisko kamieni polnych o średnicach 10-30 cm i sporadycznie łomu be­tonowego (fragmenty płyt chodnikowych) zajmujące w układzie horyzontalnym nieregularny obszar o rozmiarach około 4x4 m. Strukturę tę należy interpretować jako kamienną ławę fun­damentową pomnika rozebranego w marcu br., upamiętniającego tragedię pochowanych tu ofiar. Poza tą, w przewadze kamienną strukturą w pozostałym zasięgu eksploracji występo­wała, na ogół bez zawartości kulturowej, przemieszana warstwa ziemi humusowej oraz ornej z niewielką zawartością węgielków drzewnych i piasku koloru rdzawego (występującego w tym rejonie - jak to już stwierdzono w ramach wcześniej prowadzonych tu prac sondażowo- wiertniczych - tuż pod warstwą orną). Równocześnie jednak w obrębie eksplorowanego ar­cheologicznie obszaru stodoły zaobserwowano kilka miejsc o zawartości dość intensywnej <                      spalenizny. Trzy takie miejsca niezbyt intensywne, o powierzchniach nieprzekracząjących 1 m²,

odsłonięto w obrębie zachodniego sąsieka stodoły, oraz jedno - odznaczające się dość ostro w strukturze warstwy - w centralno-zachodniej części sąsieka wschodniego. Dwa następne takie mięjscą również wyraźnie zaznaczające się na tle piaszczystego podłożą zaobserwowano poza zasięgiem wnętrza stodoły, tuż przy jej fundamentowej ławie zachodniej. Miejscom tym w eksploracji kolejnej warstwy postanowiono zwrócić szczególną uwagę.

Równocześnie z eksploracją archeologiczną obszaru byłej stodoły postanowiono reali­zować zadanie w zakresie sondaży wiertniczych dla zlokalizowania domniemanych dalszych mogił zbiorowych tej tragedii. Jednakże tu, w wyniku prowadzonych w Warszawie ze środo­wiskiem żydowskim rozmów, Zleceniodawca prac badawczych i ekshumacyjnych w Jedwab- nem - ROPWiM, odstąpił od przeprowadzenia objętych zleceniem badań sondażowych w ob­rębie byłego cmentarzą gdzie - w świetle niektórych relacji pozyskanych w śledztwie - miała się znajdować mogiła pierwszej grupy ofiar tragedii z 10.VII-1941 r. Miała to być grupa kilku- c dziesięciu Żydów z rabinem i rzezakiem, która zmuszona została do rozbiórki pomnika Lenina w centrum Jedwabnego i przeniesienia jego resztek (betonowego biustu i głowy) na cmentarz żydowski. Zamordowani Żydzi i resztki pomnika miano umieścić i zakopać w jednym dole. Odstąpienie od próby zlokalizowania tej mogiły na byłym cmentarzu, uniemożliwiało więc - jak w tym momencie sądzono - weryfikację powyższych relacji. Natomiast uzyskano zgodę na próbę zlokalizowania domniemanej mogiły tuż przy drodze na północ od stodoły. Na wskaza­nym miejscu wykonano serię 167 sondaży wiertniczych (na planie nr 1-167), obejmując nimi obszar o rozmiarach ca 25x8 m, lokalizując gęsto sondaże na węzłach siatki 1-metrowej. Wy-

nild tych sondaży dla postawionego zadania okazały się jednak negatywne; we wszystkich odwiertach pod warstwą orną o miąższości ca 20-25 cm występowały naturalne układy na­warstwień zmieniającego się piasku. Mimo, iż odwierty realizowano do głębokości 100-120 cm, nie natrafiono w nich na ślady jakiegokolwiek wkopu antropogenicznego. Już w trakcie prac badawczych, uczestniczący w nich prokurator R. Ignatiew, pozyskał nową relację o do­mniemanej mogile ze szczątkami ofiar wydarzeń z 10.VII. 1941 r., której miejsce wskazano około 80 m na północ od stodoły. Jednak i tu sondaże wiertnicze nie potwierdziły prawdziwo­ści tej ralacji.

W oczekiwaniu na decyzję o rozpoczęciu wstrzymanej ekshumacji mogiły, której zarys odsłonięto przy stodole, kontynuowano eksplorację wnętrza i bezpośredniego sąsiedztwa relik­tów stodoły. Eksplorację realizowano kolejną warstwą mechaniczną o miąższości ca 25-30 cm. Warstwę tę stanowiła mocno spłaszczona ziemia, przemieszana z próchnicą, na ogół z niewiel­ką zawartością przedmiotów - głównie współczesnych destruktów szkła butelkowego, ułam­ków współczesnej ceramiki i mocno skorodowanego żelaza, w tym licznych gwoździ. Z tych ostatnich zidentyfikowano fragmenty pocisku (szrapnela), zapewne z I wojny światowej, oraz fragmenty okucia wrót stodoły. Na uwagę zasługują tu jednak znalezione w obrębie stodoły 46 szt. łusek od niemieckiej broni typu mauser W warstwie tej w pełni wystąpiły fundamentowe relikty stodoły a także - w środkowej partii stodoły - relikt klepiska. Fundament stodoły sta­nowiły luźno ułożone w 2-3 warstwach kamienie polne o średnicach 10-35 cm. Tworzyły one ławę o szerokości ca 50-70 cm wyznaczającą regularny, prostokątny rzut stodoły, który posia­dał rozmiary 19x7 m. W ścianie północnej stodoły, w jej części zachodniej, na przestrzeni ca 2,0 m, ława fundamentowa nie występowała; brak też śladów jej usunięcia. Można więc przy- puszczć, iż w tym miejscu ława świadomie nie została zainstalowana (może ze względu na dodatkowe tu drzwi lub przybudówkę bez trwalszego fundamentu?). W zachodniej części ściany południowej, na długości około 4,0 m, ława fundamentowa, jak już zaznaczono, została zniszczona, prawdopodobnie w wyniku jej osunięcia do wykopanej obok mogiły. W tej war­stwie mechanicznej ponadto, w środkowej partii stodoły, wystąpiła w układzie poziomym warstwa kamieni polnych o średnicach 10-30 cm stanowiących utwardzony podkład glinianego klepiska o zachowanej szerokości około 2,0 m. Ślady wierzchniej, wygładzonej warstwy kle­piska zachowały się w środkowej partii kamieni.

Eksploracja tej warstwy przedstawiała się szczególnie interesująco w obrębie stwier­dzonych już w warstwie wyższej śladów skupisk spalenizny, zarówno wewnątrz stodoły, jak i po jej zachodniej stronie zewnętrznej. Badania tych skupisk rozpoczęto od zlokalizowanych po zewnętrznej, zachodniej stronie stodoły. Oba one okazały się niewielkimi jamami sięgającymi do głębokości około 60 -70 cm, w których zakopano resztki drewnianych węgli ze spalonej stodoły zawierających również sprażone i spalone kostne szczątki ludzkie. Szczegółowsza ich analiza antropologiczna, mimo wysegregowania tych szczątków za pomocą sita, ze względu na zły stan ich zachowania nie była możliwa. Takie postępowanie pozwoliło jednak na wysegre­gowanie ze struktury obu skupisk przedmiotów należących niewątpliwie do ofiar. Ze skupiska 1 - południowego - uzyskano np: złotą obrączkę, łańcuszek, srebrny zegarek czy srebrną, pol­ską monetę 2-złotową. Ze skupiska 2, położonego na północ od poprzedniego, wydobyto m.in: monety, klucze, bębenek od maszyny krawieckiej. Ślady spalenizny zaręjstrowane w zachodniej partii wnętrza stodoły okazały się natomiast jedynie miejscami intensywnego dzia­łania ognia w obrębie tego sąsieka. Eksploracja intensywnego skupiska spalenizny i węgli drzewnych w obrębie sąsieka wschodniego ujawniła w tym miejscu istnienie drugiej zbiorowej mogiły (w dokumentacji archeologicznej mogiła nr 2; od momentu jej ujawnienia mogiłę przy stodole określono jako mogiłę nr 1).

Eksplorację i planowaną programem prac ekshumację obu mogił uzależniono jednak od decyzji specjalnie zaproszonego specjalisty żydowskiego od spraw ekshumacji, rabina Eksterna z Izraela. Jego przyjazd nastąpił dopiero w godzinach popołudniowych, w środę drugiego ty­godnia prac. Wspólnie z nim przybył rabin M. Schudrich oraz z ramienia Instytutu Pamięci Narodowej prof L. Kulesza, który reprezentował w Jedwabnem Ministra Sprawiedliwości RP. Lecha Kaczyńskiego. Po wspólnej odprawie, w której oprócz przybyłych rabinów uczestniczyli członkowie ekspedycji (archeolodzy, antropolodzy i medycy sądowi), a także prowadzący bezpośrednio śledztwo prokurator Ignatiew i nadzorujący śledztwo z ramienia IPN prokurator Nowakowski z Warszawy, przystąpiono do eksploracji nawarstwień w obu mogiłach wg. me­tody zaprezentowanej przez rabina Eksteina. Polegała ona na precyzyjnym zdejmowaniu w obrębie grobów (przy pomocy szpachtelki i pędzli) wierzchniej warstwy gruntu. Jednocześnie rabin Ekstein oświadczył, że tylko przy zastosowaniu takiej metody jest możliwa eksploracja wnętrza grobów, i to tylko do momentu ukazania się szczątków kostnych w układzie anato­micznym. Szczątki będzie można wówczas oczyścić delikatnie pędzlem i dokonać ich obser­wacji, jednak bez ich podnoszenia a nawet dotykania. Do przyjęcia takiej metody postępowa­nia zobligował nas prof. Kulesza, twierdząc, że uzgodniona ona została z ministrem Kaczyń­skim. Na krytyczne uwagi co do takiej metody ekshumacji, wypowiedziane przez piszącego te słowa, a także przez antropologów i medyków sądowych, prof Kulesza oświadczył, iż ko­nieczność przyjęcia jedynie takiego sposobu „ekshumacji” jest tu tylko możliwa, a jej przepro­wadzenie (w gruncie rzeczy tej pseudoekshumacji) jest tu, ze względu na konflikt „religijnego prawa żydowskiego” i „stanowionego prawa polskiego” w obecnej sytuacji dla strony polskiej „racją stanu”. Farsa tej „pseudoekshumacji” wynikała ponadto z tego, iż jak oświadczyli rabini, rabin Schudrich już następnego dnia, tj. w czwartek 3ł.V. o godz. 10°° musiał opuścić Je­dwabne ze względu na planowany odlot do Nowego Jorku, natomiast rabin Ekstein tego sa­mego dnia o godzinie 17⁰⁰ musiał wyjechać do Warszawy i dalej tego samego jeszcze dnia od­latywał do Izraela. Dlatego oświadczono nam, iż „ekshumacje” musimy zakończyć najpóźniej 31.V. do godziny 16⁰⁰ ze względu na konieczność zorganizowania uroczystości pogrzebu „wyekshumowanych” szczątków. Bez udziału rabina natomiast jakiekolwiek prace w obrębie grobów, jak oświadczono, nie są możliwe. Ponadto, jak oświadczyli rabini, zbliżał się szabas (od piątku wieczór i sobota) i żadna ekshumacja z udziałem rabina w tym czasie nie jest moż­liwa.

Tak więc na wyraźną prośbę prof. Kuleszy, mimo obiekcji co do postulowanej metody pracy, rozpoczęto eksplorację obu mogił. Zdawano sobie przy tym sprawę z tego, iż zarówno metoda eksploracji jak i ograniczony do zaledwie półtora dnia (ostatecznie prace prowadzono dwa i pół dnia) czas przeznaczony dla tej czynności, czyni te prace bezsensowne. Zdał sobie również z tego sprawę rabin Ekstein, który po pewnym czasie zmodyfikował metodę eksplo­racji, pozwalając wypełniska mogił, aż do. momentu ukazania się szczątków kostnych, eksplo­rować przy pomocy łopat, a urobek ten przesiewać przez sita dla wydobycia i zachowania drobnych szczątków kostnych, spalonych i sprażonych. Tylko więc te szczątki mogły być pod­dane analizie antropologicznej i z zakresu medycyny sądowej. Równocześnie prof. Kulesza podjął telefoniczne rozmowy z udającym do Nowym Jorku rabinem Schudrichem o umożli­wienie przedłużenia tych prac do poniedziałku, co wiązało się z uczestnictwem w nich upraw­nionego rabina. Rabin taki dojechał w poniedziałek aż z Londynu.

Mogiła 1

W obrębie mogiły 1 prace te skoncenrowano głównie w jej środkowej partii (przy północnej ścianie mogiły), gdzie na przestrzeni około 3x1 m w rzucie poziomym wystąpiło skupisko mocno rozdrobnionych, spalonych szczątków kostnych, razem ze spalenizną, węgielkami drzewnymi i przemieszanego piasku. Eksplorację tego skupiska prowadzono w ramach kolej-

nych warstw mechanicznych o miąższości ca 10 cm. Wyselekcjonowane przez sito szczątki przekazywano do analizy antropologicznej i z zakresu medycyny sądowej. Natomiast pozyski­wane stąd przedmioty zabezpieczano dla celów śledztwa, tworząc Inwentarz zabytków wydzie­lonych (obejmujący wszystkie znalezione w trakcie prac przedmioty - również z mogiły 2 i z obrębu stodoły). Eksplorację tego obszaru prowadzono jednak tylko w ramach trzech warstw mechanicznych, a więc osiągnięto w mogile tylko głębokość około 60-70 cm od powierzchni. W kolejnych warstwach obszar eksplorowanej stuktury mogiły poszerzał się w kierunku połu­dniowym. Pozwoliło to na zinterpretowanie genezy tego skupiska. Można sądzić, iż skupisko r,

to utworzone zostało w wyniku zgarnięcia resztek spalonych szczątków z obrębu spalonej stodoły i wrzucenia ich do tej mogiły (od strony stodoły). Wraz z tymi resztkami do mogiły obsunęły się niektóre kamienie z pobliskiego fundamentu stodoły. Nastąpiło to już po uprzed­nim wrzuceniu do tej mogiły zebranych ze spalonej stodoły zwłok niespalonych lub tylko nad­palonych, które znalazły się pod tym skupiskiem. Jedynie w części wschodniej i zachodniej mogiły skupisko to nie przykryło szczątków kostnych zachowanych w układzie anatomicznym (czyli pierwotnie zwłok). Rabin Ekstern, po osobiście wykonanych w tych miejscach sonda­żach, pozwolił dokonać w obu miejscach szybkiej eksploracji „na sztych”, i w ten sposób o- kreślić głębokość zalegania wierzchniej partii szczątków kostnych zalegających w układzie anatomicznym, bez jednak możliwości ich wypreparowania dla badań antropologicznych. W partii wschodniej mogiły szczątki wystąpiły na głębokości ca 130 cm, a w partii zachodniej na głębokości ca 70 on.

Z eksploracji mogiły 1, głównie z obrębu wypełniska jej partii środkowej, wydobyto kilkaset przedmiotów stanowiących w większości własność ofiar, w tym wiele monet i warto­ściowych przedmiotów (zob. Inwentarz), Na uwagę zasługuje odkrycie tu pocisku kalibru 9 mm od pistoletu z wytopionym rdzeniem, o niezdeformowanym kształcie, co sugerować może _c wstrzelenie go w miękką strukturę (tkankę ciała ludzkiego), która następnie dostała się do wy­sokiej temperatury (paląca się stodoła).

Mogiła 2

Ujawniona w trakcie eksploracji wnętrza reliktów stodoły mogiła 2 pierwotnie zarysowała się jako skupisko spalenizny i drobnych spalonych szczątków kostnych w pobliżu środkowego klepiska, w sąsieku wschodnim. Po zdjęciu drugiej warstwy mechanicznej, na głębokości ca 60 cm od powierzchni, w obrębie tego skupiska ukazała się wierzchnia część bliżej nieokreślone-

go bloku betonowego. Dalsza eksploracja tego miejsca, ze względu na limitowany czas pracy (był to juz ostatni dzień pracy ekspedycji), zmierzała w pierwszej kolejności do wypreparowa­nia struktury odkrytego tu betonowego bloku. Okazał się on górną częścią zbrojonego popier­sia posągu ludzkiego z utrąconą głową. Już w tym momencie narzucała się interpretacja tego odkrycia jako posągu Lenina, którego w ramach zdarzeń w JedwabnemlO.VII.1941 r. pierw­sza grupa Żydów wraz z rabinem i rzezakiem zmuszona była transportować z centrum Je­dwabnego na żydowski cmentarz. Po likwidacji tej grupy (wg. relacji świadków była to grupa 40-50 osób) zwłoki miano zakopać na cmentarzu razem z przyniesionym popiersiem pomnika Lenina. Dalsza eksploracja tego miejsca po usunięciu bryły popiersia jednoznacznie zweryfi­kowała relacje powyższych zdarzeń. Odsłonięto bowiem kolejny element tego pomnika, który był charakterystyczną głową Lenina, aczkolwiek z powierzchniowymi zniszczeniami i ubytkami struktury spowodowanymi działaniami mechanicznymi. Opierając się na proporcjach, wyso­kość statuy Lenina z której pochodziły te elementy mogła osiągać około 3 m. Już na tym etapie eksploracji miejsce to można było zinterpretować jako drugą mogiłę. Pod betonowymi elemen­tami pomnika wystąpiły bowiem liczne węgle drzewne i rozdrobnione spalone kości ludzkie, a także - podobnie jak w mogile 1 - liczne drobne przedmioty. Przystąpiono więc do jej frag­mentarycznej eksploracji, najpierw w rejonie odkrytych elementów pomnika, a następnie i po­zostałej części mogiły. Również i tu obowiązywała metoda eksploracji zalecona przez rabina Eksterna, tj. segregacja spalonych szczątków kostnych na sicie i zaniechanie eksploracji w momencie ukazanie się szczątków kostnych w układzie anatomicznym. Zdjęcie tą metodą na­warstwień wierzchnich mogiły dostarczyło ponad dwieście przedmiotów towarzyszących ofia­rom, głównie monet polskich, rzadziej sowieckich, a także biżuterii i złotych monet rosyjskich (carskich). Udało się uchwycić zasięg tej mogiły. W rzucie poziomym miała ona kształt regu­larnego prostokąta o rozmiarach 6x1 m. Była ona zlokalizowana centralnie w osi dłuższej sto- c doły. Wschodnia krawędź krótsza mogiły przylegała bezpośrednio do wschodniej ławy funda­mentowej stodoły. Szczątki kostne w układzie anatomicznym wystąpiły w całym zasięgu dołu w dość regularnym układzie poziomym od głębokości około 70 cm od obecnej powierzchni (około 30-40 cm od pierwotnej powierzchni sąsieka). Po wypreparowaniu (przy pomocy je­dynie szpachtelek i pędzli) części wierzchniej warstwy kości zaobserwowano, iż ich fragmenty przypowierzchniowe wykazują ślady działania ognia. Można więc przypuszczać, iż w momen­cie palenia się stodoły umieszczone w tym grobie zwłoki nie zostały zbyt dokłanie przykryte ziemią. Uzyskano od rabina Eksteina zgodę na wykonanie tuż przy mogile (ale poza jej zasię-

giem) niewielkiego wkopu dla określenia miąższości warstwy szczątków tu zalegających. Wkop taki, o rozmiarach w rzucie poziomym ca 1x1 ra, wykonano po północnej stronie mogi­ły, w jej części zachodniej, stwierdzając miąższość warstwy szczątków wynoszącą 30-35 cm. Zakładając jednolitą taką miąższość w całym zasięgu mogiły, na podstawie analogii z badań katyńskich mogił zbiorowych liczbę pochowanych tu osób określić szacunkowo można na 40- 50. Liczba ta odpowiada więc znanej z relacji świadków liczebności pierwszej grupy ofiar Je­dwabnego, którą wyprowadzono z miasta w kierunku cmentarza (wraz z popiersiem pomnika Lenina).

c

Podsumowanie

Zlecone ekspedycji UMK przez ROPWiM w Warszawie prace archeołogiczno-

ekshumacyjne w Jedwabnem, ze względu na zaistniałe okoliczności, a więc podporządkowanie

i

się zasadom żydowskiej natury prawno-religijnej, nie zostały w pełni zrealizowane. Zrealizo­wano natomiast w całości program archeologicznych badań stodoły. Dzięki włączeniu tegoż programu do głównego zadania prac ekshumacyjnych, we wnętrzu stodoły niespodziewanie zlokalizowano drugą mogiłę, którą identyfikować należy z ofiarami pierwszej grupy Żydów wyprowadzonej wraz z resztkami statuy Lenina z miasta w kierunku cmentarza. Odkrycie to zweryfikowało więc relacje świadków o zakopaniu ofiar tej grupy na terenie cmentarza ży­dowskiego. Zarazem podważa ono wiarygodność i innych ralacji jako podstawy źródłowej dla odtwarzania wydarzeń w Jedwabnem w początku lipca 1941 r. Nieprawdziwa bowiem również była relacja o istnieniu kolejnej mogiły zawierającej szczątki ofiar tych wydarzeń, która miała znajdować się w pobliżu stodoły, na północ po przeciwnej stronie drogi.

Przyjęcie ze względów religijnego prawa żydowskiego określonych zasad eksploracji wnętrza mogił w zasadzie uniemożliwiło dokonanie zamierzonej ekshumaqi dla uzyskania wiedzy zawartej w postawionych w śledztwie IPN pytaniach. Desygnat ekshumacji nie został więc tu spełniony. Ograniczona (także w czasie) eksploracja spalonych i sprażonych szczątków kostnych przemieszanych z destruktami spalonej stodoły (na gruncie archeologii tzw. ciałopa­lenia), na którą uzyskano zgodę od rabina Eksteina, umożliwiła jedynie na bardzo fragmenta­ryczne badania tych szczątków. Niemniej analizie antropologicznej i analizie z zakresu medy­cyny sądowej poddano około 500 kg wyselekcjonowanych struktur z tymi szczątkami, z któ­rych jednak większą część stanowiły spalone i mocno rozdrobnione ślady po stodole. Analiza antropologiczna tych szczątków stanowi załącznik do niniejszego sprawozdania.

Lr

Analiza archeologiczna badanych struktur w Jedwabnem pozwala na postawienie hipo­tezy co do kolejności chronologicznej zdarzeń w tym miejscu. W stratygrafii struktur najwcze­śniejszym było wykopanie mogiły 2 wewnątrz stodoły i umieszczenie w nich ofiar Ze wględu na brak ekshumacji nie można wnioskować o sposobie uśmiercenia ofiar. Po niezbyt dokład­nym przysypaniu mogiły ziemią wprowadzono do wnętrza stodoły kolejną grupę ofiar, których ciała (spalone szczątki) ostatecznie znalazły się w mogile 1 przy stodole. Również i tu brak ekshumacji nie pozwala wnioskować o sposobie uśmiercenia ofiar. Znalezione w obrębie relik­tów stodoły łuski i łódki niemieckiego karabinu typu mauser przemawiają za tym, iż przed spaleniem stodoły w jej wnętrzu strzelano. Część jednak takich łusek (ponad dwadzieścia) znaleziono także przy stodole, od strony byłego ogrodzenia cmentarza żydowskiego. Odosob­nionymi przesłankami o strzelaniu do ofiar znajdujących się w stodole może być znalezienie łusld od mausera bezpośrednio pod fragmentem popiersi Lenina w mogile 2 oraz znalezienie w obrębie wypreparowanych szczątków kostnych w układzie anatomicznym w mogile 1 łuski pistoletowej z wytopionym w ogniu ołowianym rdzeniem.

Spalone w stodole szczątki ofiar umieszczono w wykopanej obok mogile 1. Z układu stratygraficznego zaobserwowanego w mogile wynika, iż najpierw umieszczono w jej wnętrzu niespalone oraz nadpalone zwłoki. Nie złożono ich jednak w dole w układzie regularnym. Wię­cej zwłok umieszczono w zachodniej części mogiły, bowiem strop szczątków występował już na głębokości 60-70 cm od powierzchni. Natomiast we wschodniej części mogiły szczątki za­legały dopiero od głębokości ca 130 cm. Na tej podstawie można przypuszczać, iż ewakuacja szczątków ze spalonej stodoły była prowadzona głównie z jej partii zachodniej. Tam musiała znajdować się większość zwłok. Po umieszczeniu zwłok w mogile 1 nastapiła ostatnia faza jej wypełnienia spalonymi szczątkami kostnymi przemieszanymi ze spalonymi destruktami pogo­rzeliska. Struktury te zepchnięto do środkowej partii mogiły bezpośrednio z wnętrza nieistnie­jącej już stodoły. Dlatego też struktury te znalazły się ponad szczątkami kostnymi zalegającymi w^r układzie anatomicznym. Mogiłę zasypano, rozplantowując nad nią nadmiar piaszczystego gruntu. Na zdjęciach lotniczych wykonanych w 1950 i 1952 r. jasne miejsce wyznaczające ślad tej mogiły wyraźnie było jeszcze czytelne na tle ciemnej próchnicy polną.

Czy można szcunkowo określić liczbę osób pochowanych w mogile 1 ? Ze względu na brak ekshumacji jest to w zasadzie niemożliwe. Nieznana jest głębokość tej mogiły. Nieznamy też liczby osób które uległy całkowitem spaleniu. Opierając się jednak na analogiach z badań mogił katyńskich, uwzględniając fakt występowania wśród ofiar Jedwabnego również kobiet i

dzieci, nasuwa się wniosek o zbyt obszernym przygotowaniu mogiły 1, która w znacznej czę­ści nie została wypełniona ofiarami. Zakładając jej głębokość w piaszczystej strukturze gruntu na około 2 m (już na tej głębokości następowało zaobserwowane w badaniach archeologicz­nych obrywanie się ścian), przy odnotowanym tylko częściowym wypełnieniu dołu szczątkami, liczba pochowanych ofiar nie przekraczała zapewne 300-400 osób, przy czym bardziej realna jest chyba pierwsza z podartych tu liczb.

Wyselekcjonowane przez antropologów i medyków sądowych szczątki ciałopalenia zostały pogrzebane w tych samych miejscach z których zostały wydobyte (mogiła 1 i 2). Odby­ło się to w ramach uroczystych pogrzebów z udziałem rabinów. Cały poddany badaniom ob­szar został zasypany i wstępnie uporządkowany.

Na zakończenie należy podkreślić doskonałe warunki jakie dla prac w Jedwabnem stworzyła Komenda Wojewódzka Policji w Białymstoku. Należy tylko żałować, iż nie zostały one spożytkowane dla osiągnięcia zasadniczego celu podjętych w Jedwabnem badań arche- ologiczno-ekshumacyjnych.

DZIENNIK BADAŃ - JEDWABNE 21.05.01-04.06.01.

• Poniedziałek.

Przyjazd do Piątnicy koło Łomży. Zakwaterowanie uczestników ekspedycji oraz zapoznanie się z terenem i omówienie programu badań

Przygotowanie zaplecza logistycznego. Odtworzenie magistrali wyznaczonej podczas prac rekonesansowych w marcu bieżącego roku. Ustalenie metody prowadzenia odwiertów. Wykonanie 32 odwiertów sondażowych na terenie między współczesną drogą, a murem cmentarza żydowskiego. We wszystkich wykonanych odwiertach zaobserwowano naturalny układ warstw. Pod dwudziesto - trzydziesto centymetrową warstwą humusu występowała warstwa rudego żwiru, zinterpretowana jako calec. Wyznaczono przybliżoną granicę mogiły pod planowaną ekshumację.

• Środa.

Od rana przystąpiono do wykonania kolejnych odwiertów sondażowych. Wykonano 30 odwiertów na osi W - E. W wykonanych odwiertach zaobserwowano naturalny układ warstw. Po południu zdjęto 30 centymetrową warstwę ziemi gdzie zlokalizowano mogiłę podczas wstępnych badan w marcu.

W godzinach porannych rozpoczęto prace mające na celu uchwycenie zarysu jamy grobowej - wykop I. Sporządzono dokumentację rysunkową oraz fotograficzną odsłoniętej powierzchni. Po przerwie wytyczono i przystąpiono do eksploracji wykopu nr II. Podczas prac w wykopie II uchwycono północno - zachodnią część ławy fundamentowej stodoły (luźno ułożone kamienie). W wyniku prac znaleziono dwa skupiska zawierające fragmenty kości ludzkich (poza zachodnią ławą fundamentową stodoły) oraz przedmioty metalowe (gwoździe, monety, łuski, nóż, fragment drutu kolczastego, klucz) i fragmenty szkła.

• Piątek.

Zgodnie z wcześniejszymi ustaleniami między stroną polską a przedstawicielami gminy żydowskiej wstrzymano wszelkie prace w wykopie I do czasu zakończenia święta Szawout. Kontynuowano eksplorację wykopu II, równocześnie prowadzono odwierty w celu zweryfikowania zeznań miejscowej ludności. Podczas prac odkryto trzecie skupisko przepalonych kości ludzkich (poza północną ławą fundamentową stodoły). W wykopie II zlokalizowano rozsypisko 1 przepalonych kości na zach od ławy fundamentowej, skupisko 2

znajduje się na zach. od pn-zach narożnika stodoły. Skupiska przepalonych kości miały miąższość około 30-40 cm. W skupisku 1: zegarek, klamerkę, monetę niemiecką, obrączkę, łańcuszek, fr. skóry - podeszwa, przepalone guziki rozpadające się w rękach, obcas nabijany żelaznymi gwoździkami. W skupisku 2: 2 małe klucze, zatrzaska, bębenek od maszyny, podkówka od buta, kluczyk od skrzynki, metalowy suwak od zamka błyskawicznego, nieczytelna przepalona moneta, żabka od paska do pończoch, moneta niemiecka 50 fenigów, podeszwa skórzana, mostek - srebrzysty, fr. przepalonej tkaniny, klamerka, 3 szt. kluczy na kółku, moneta 20 kopiejek, pudełko metalowe z małymi gwoździami. Grób 1: klamerka żelazna, guzik metalowy w koszulce plastikowej, obrączka, monety 20 kopiejek i 5 kopiejek.

W dniu dzisiejszym zakończono odwierty. Wyniki prac sondażowych nie potwierdziły relacji świadków wspominających o lokalizacji innych miejsc pochówków ofiar zbrodni. Kontynuowano prace mające na celu odsłonięcie zarysu ławy fundamentowej. W tym celu połączono oba wykopy, eksplorując oddzielający je pas ziemi. Podczas eksploracji nawarstwień zalegających wewnątrz stodoły natrafiono na następujące zabytki wydzielone: gwoździe, fragmenty zawiasów od stodoły, fr. dużych pocisków. Eksploracja wsch. części stodoły ujawniła rozsypisko przepalonych kości i dużych rozmiarów kamień ( beton). W rozsypisku znaleziono monetę polską 10 zł z 1932 roku, bransoletę, dużą ilość kopiejek o różnych nominałach.

Wykonywano czystorysy planów, uzupełniano inwentarz zabytków, wstępnie oczyszczano zabytki wydobyte z mogił.

• Poniedziałek.

$                  Wytyczone wcześniej wykopy nie obejmowały całego zasięgu obiektu (stodoły). W

związku z tym poszerzono wykop. Po uprzednim zinwentaryzowaniu usunięto rozwalisko kamienne znajdujące się w centralnej części stodoły. Podczas eksploracji nawarstwień zalegających wewnątrz stodoły natrafiono na następujące zabytki wydzielone: klucz, obrączka, klamerka, brązowa plakietka - J. Chocholski, kopiejki o różnych nominałach, 2 szt. - 10 zł, bransoletę, scyzoryk, łuski.

Eksplorowano wnętrze stodoły Ze środkowego odcinka wschodniej części stodoły, w miejscu masowego występowania przepalonych kości ludzkich wydobyto następujące zabytki wydzielone - patrz inwentarz zabytków wydzielonych. W godzinach popołudniowych przyjechał prof. L. Kulesza, szef pionu śledczego IPN, w celu zapoznania się z problematyką badań i możliwością przeprowadzenia ekshumacji.

• Środa.

Na teren objęty pracami badawczymi przyjechali liczni przedstawiciele Gminy Żydowskiej Warszawy i Łodzi m. in. rabin Warszawy i Łodzi Michael Schudrich, z Izraela przyleciał rabin Eckstein. Stronę Polską reprezentowali prof. L. Kulesza, szef pionu śledczego IPN, przedstawiciele IPN, m. in. prok. Ignatiew, prok. Olszewski, prok. Nowakowski. Rozpoczęto prace ekshumacyjne w obrębie mogiły nr 1 (poza stodołą) i mogiły nr 2 (w obrębie stodoły) dotychczasowo interpretowanej jako zsypisko przepalonych kości ludzkich. Na całej powierzchni obu mogił zdjęto 20 cm warstwę przepalonych kości ludzkich. W mogile nr 2 natrafiono również na rozbite betonowe popiersie Lenina (głowa i tułów). Według relacji świadków mogiła ta miała znajdować się w obrębie cmentarza żydowskiego. Podczas eksploracji wydobyto następujące zabytki wydzielone: patrz inwentarz zabytków wydzielonych mogiła 2.

Kontynuowano eksplorację w mogile 2 warstwy przepalonych i nadpalonych kości ludzkich do momentu zarejestrowania fragmentów szkieletów na głębokości ok. 70 cm od powierzchni gruntu. Po oczyszczeniu powierzchniowym szkieletów w mogile nr 2 czynności zostały przerwane na prośbę rabina M. Eksteina. W celu określenia głębokości mogiły, przy jej północnej krawędzi wykonano wykop sondażowy o wymiarach 1x1,5 m. Na tej podstawie fy stwierdzono, iż całkowita miąższość mogiły wynosi ok. 80 cm, a miąższość szkieletów ok. 50 cm.

We wschodniej części mogiły nr 1 odsłonięto fragmenty szkieletów na gł. ok. 130 cm od powierzchni gruntu. Po oczyszczeniu szkieletów prace na tym poziomie eksploracji zostały wstrzymane. Podczas eksploracji wydobyto następujące zabytki wydzielone: patrz inwentarz zabytków wydzielonych. Około godz. 17.00 na życzenie Rabina uroczyście pochowano wszystkie wyeksplorowane szczątki ludzkie, które ze względu na ograniczenia czasowe, przebadane zostały tylko częściowo.

• Piątek.

Wykonano dokumentacje rysunkową i fotograficzną zachowanych reliktów ławy fundamentowej o wymiarach aa x aa m. Uzupełniono inwentarz zabytków wydzielonych.

W dniu dzisiejszym zakończono dokumentacje rysunkową i wykonano plan sytuacyjny terenu.

• Niedziela

Wykonano czystoiysy planów, uzupełniono inwentarz zabytków, wstępnie zabezpieczono zabytki wykazujące wysoki stopień destrukcji.

• Poniedziałek

Kontynuowano eksplorację mogiły 1 w jej zach. części. Wydobyto około 100 przedmiotów. Po uzupełnieniu inwentarz zabytków zawierał 633 pozycji. Część zabytków przekazano, jako dowody w śledztwie do prokuratury IPN:

gr 1 gr 1 grl

wnętrze stodoły

grl grl grl gr 1

wnętrze stodoły wnętrze stodoły wnętrze stodoły grl

wnętrze stodoły wnętrze stodoły wnętrze stodoły wnętrze stodoły wnętrze stodoły grl

wykop pod płot cmentarza

wykop pod płot cmentarza

wnętrze stodoły

grl

gr 1

grl

gr 2

grl

grl

w obrębie stodoły

Inwentarz zabytków wydzielonych
Jedwabne gm. Loco
21.05-04.06.2001

k54

w