Tłem do analiz, które będą pojawiały się w polskiej opinii publicznej przez następne lata będzie pandemiczna zapaść wydolności polskiego systemu ochrony zdrowia, skutkująca jednym z najwyższych współczynników nadmiarowych zgonów względem innych państw w Europie. Zapaść spowodowana była nie tylko pojawieniem się koronawirusa, lecz także przyjęciem błędnych założeń w walce z nim, a potem upartego przy nich trwania. Jeden błąd rodził kolejny, a indolencja instytucjonalna pogłębiała się. Przed pandemią służba zdrowia w Polsce nie wyróżniała się na tle innych państw w żaden nadzwyczajny sposób – poza trwającym od wielu lat chronicznym niedofinansowaniem. W trakcie pandemii różnice między państwami uwidaczniały się w przyjętych strategiach zwalczania koronawirusa.
Polska przyjęła aktywny model działania – kraje takie, jak Szwecja prezentowały podejście mniej interwencjonistyczne. Warto porównać nasz system zdrowotny ze szwedzkim pod względem zastosowania niefarmaceutycznych metod walki z pandemią, a następnie spojrzeć na liczbę nadmiarowych zgonów w obu tych krajach. Widać wówczas, że rozwiązania takie, jak zamykanie przedsiębiorstw i szkół, nakaz izolacji, ograniczenie kontaktów, powszechny nakaz noszenia masek nie przekładają się na zmniejszenie liczby zgonów albo chociaż wyraźną zmianę przebiegu krzywej epidemicznej. Mimo to główną metodą zwalczania pandemii w Polsce pozostaje próba odsuwania problemu poprzez wydłużanie obecności koronawirusa, czyli tzw. „spłaszczanie krzywej” przy pomocy drastycznych i coraz bardziej kontrowersyjnych metod niefarmaceutycznych. Stosowane w ochronie zdrowia nadzwyczajne procedury izolacyjne, dezynfekcyjne, zabezpieczające przed możliwością zakażenia doprowadzają do zaniedbań na polu diagnostyki i leczenia zarówno chorych na „COVID” jak i „nonCOVID”. Efektem nadreakcji na pojawienie się wirusa jest narastający dług zdrowotny – czyli przesunięcie w czasie realizacji świadczeń we wszystkich dziedzinach medycyny. Na owe nadwyżkowe zgony należy patrzeć jak na bardzo wysokie oprocentowanie tego długu. Samo pojawienie się tego długu zaskoczyło decydentów, ponieważ swoich decyzji nie poprzedzali analizami kosztów i strat zdrowotnych. Tym bardziej teraz należy dokonać jak najszybszej weryfikacji założeń walki z pandemią, rezygnując z zastosowania niektórych metod niefarmaceutycznych. Oznaczałoby to akceptację ryzyka zakażenia koronawirusem, ale umożliwiłoby udrożnienie systemu i uwolnienie społeczeństwa od nieznośnego ciężaru obostrzeń. Te rekomendacje mogą wydawać się radykalne, ale prawdziwym radykalizmem i katastrofą będzie uparte trwanie przy obecnych rozwiązaniach.
lek. med. Paweł Basiukiewicz
kierownik Oddziału Obserwacyjno-Zakaźnego
Szpitala Zachodniego w Grodzisku Mazowieckim.
Specjalista chorób wewnętrznych, kardiolog,
absolwent I Wydziału Lekarskiego
Warszawskiego Uniwersytetu Medycznego
Synteza............................................................................................................................................4
Wstęp...............................................................................................................................................5
Rozdział 1
Polska ochrona zdrowia przed wybuchem pandemii SARS-CoV-2...........................8
Rozdział 2
Rekomendacje instytucji i towarzystw naukowych dla lekarzy
w postępowaniu w czasie pandemii............................................................................... 18
Rozdział 3
Nadmiarowe procedury izolacyjne, interwencje niefarmaceutycze
oraz kwarantanna kontaktów i izolacja osób z dodatnim wynikiem
testu PCR................................................................................................................................ 22
Rozdział 4
Test PCR.................................................................................................................................. 25
Rozdział 5
Szczepienia i odporność zbiorowiskowa...................................................................... 29
Rozdział 6
Leczenie COVID-19 – nieaktualizowane rekomendacje Polskiego
Towarzystwa Epidemiologów i Lekarzy Chorób Zakaźnych....................................31
Rozdział 7
Efekty zapaści służby zdrowia: nadwyżkowe zgony................................................. 32
Rozdział 8
Rekomendacje............................................................................................................................ 34
Piśmiennictwo........................................................................................................................... 36
Wstęp
Epidemiologia wirusa SARS-CoV-2 i historia wybuchu epidemii W niniejszym raporcie przeanalizowano sposób, w jaki polski system ochrony zdrowia oraz nadzorujące go i wpływające na niego instytucje zareagowały na wybuch pandemii koronawirusa Sars-CoV-2. Wskazano też na błędy, które popełniono, ich konsekwencje oraz zaprezentowano rekomendacje na przyszłość.
Na wstępie jednak – abyśmy mogli zdać sobie sprawę, z jakiego rodzaju zjawiskiem mieliśmy w istocie do czynienia w grudniu 2019 r. w Wuhan – przywołajmy dane epidemiologiczne. Według dokumentu „Rapid Risk Assessment – Cluster of pneumonia cases caused by a novel coronavirus, Wuhan, China” (wydanego 17 stycznia 2020 r. przez Center for Disease Prevention and Control) 31 grudnia 2019 r. lokalne centrum monitorowania chorób zakaźnych w Wuhan (w prowincji Hubei w Chinach) poinformowało o zidentyfikowaniu ogniska zapaleń płuc o nieznanej etiologii, dla których wspólnym miejscem pochodzenia wydawał się być lokalny targ rybny [80]. Od 8 grudnia 2019 r. do 5 stycznia 2020 r. zidentyfikowano 44 osoby, które uległy zakażeniu, a następnie wykryto u nich patogen. 9 stycznia chińskie centrum kontroli zakażeń poinformowało, że zidentyfikowano nowy patogen, jakim był nowy koronawirus (nCoV-19). Lekarze w Wuhan mieli do czynienia z obustronnym śródmiąższowym zapaleniem płuc, ale nie była to choroba, która byłaby nieznana do tej pory. Także fakt nierozpoznania patogenu (a więc etiologii1 choroby) nie był niczym nadzwyczajnym. Ok. 70% zapaleń płuc leczonych ambulatoryjnie (czyli w domu) przez lekarzy rodzinnych, ok. 60% zapaleń płuc leczonych w warunkach szpitalnych w oddziałach wewnętrznych czy pulmonologicznych oraz ok. 45% zapaleń płuc wymagających wentylacji mechanicznej2 w oddziałach intensywnej terapii, nie ma rozpoznanego czynnika etiologicznego [3]. Średnio wśród zapaleń płuc nie można wyizolować i zidentyfikować czynnika etiologicznego w ok. 50% przypadków. Powołując się na dane epidemiologiczne ze Stanów Zjednoczonych, na zapalenie płuc wymagające hospitalizacji rocznie zapada ok. 25 osób na 10 tys. [3]. Tak więc w okresie od 8 grudnia 2019 r. do 5 stycznia 2020 r. rozpoznano 44 zapalenia płuc o nieznanej etiologii, przy czym w populacji 11 milionowej (aglomeracja Wuhan) w ciągu miesiąca średnio rozpoznajemy ok. 2 tysiące zapaleń płuc wymagających hospitalizacji, z czego ok. połowa nie ma rozpoznanego czynnika etiologicznego. To sytuacja, która zazwyczaj nie budzi niczyjej nadmiernej podejrzliwości klinicznej. Tym razem było inaczej. 9 stycznia 2020 r. zidentyfikowano jednak, iż czynnikiem etiologicznym 19 z już 59 przypadków jest nowy koronawirus. Dane na temat zsekwencjonowania genomu nowego koronawirusa zostały podane do publicznej wiadomości 10 stycznia przez Kliniczne Centrum Zdrowia Publicznego oraz Szkołę Zdrowia Publicznego w Szanghaju we współpracy ze Szpitalem Centralnym w Wuhan, Uniwersytetem technologicznym w Huazhong, Centrum Kontroli Chorób i Prewencji w Wuhan, Narodowym Instytutem Chorób Zakaźnych i Prewencji, Chińskim Centrum Kontroli Chorób oraz Uniwersytetem Sydney w Australii. Sekwencja została zapisana w bazie danych GeneBank (kod dostępu: MN908947) oraz podana do wiadomości w ramach GISAID, Global Initiative on Sharing all Influenza Data (Globalnej Inicjatywy Dzielenia się Danymi Dotyczącymi Grypy). 2 Wspomaganie niewydolnego układu oddechowego przy pomocy respiratora. Warsaw Enterprise Institute 6 11 lutego 2020 r. Międzynarodowy Komitet ds. Taksonomii Wirusów nadał nowemu koronawirusowi nazwę SARS-CoV-2, co jest akronimem od Severe Acute Respiratory Syndrome CoronaVirus-2, czyli wirusa ciężkiej ostrej niewydolności oddechowej typu 2 (dla odróżnienia od wirusa SARS-1, prawdopodobnie znacznie bardziej zjadliwego, który wywołał epidemię ciężkiego zapalenia płuc z niewydolnością oddechową w 2003 r. Wówczas od końca 2002 r. do maja 2003 r. zidentyfikowano 8096 przypadków i 774 zgony) [4]. Zakażenie nowym koronawirusem przebiega w znakomitej większości przypadków pod postacią tzw. infekcji grypopodobnej lub choroby przeziębieniowej z objawami typowymi dla infekcji powszechnie występujących w sezonach jesienno-zimowych, tzn.: dreszcze, gorączka, kaszel, trudności w oddychaniu, zmęczenie, bóle mięśni, bóle głowy, utrata węchu/smaku, ból gardła, katar, zatkany nos, nudności, wymioty, biegunka [5]. Za typowy, dominujący objaw uważana jest utrata węchu lub smaku. Przebieg kliniczny większości przypadków choroby koronawirusowej SARS-CoV-2 nie różni się w istocie od przebiegu grypy, natomiast inna jest dynamika rozwoju choroby. Najważniejszymi parametrami epidemiologicznymi dla wirusa SARS-CoV-2 jest współczynnik reprodukcji R oraz IFR1 , czyli śmiertelność w populacji zakażonej (Infected Fatality Rate). Współczynnik R0 wynosi średnio ok. 2,8 (czyli 1 osoba w cyklu swojej choroby zakaża średnio 2,8 osoby), średni IFR wynosi 0,23%, co oznacza, że na 1000 osób zakażonych umierają 2,3 osoby [6, 81]. Podane wartości są średnimi, w pewnych sytuacjach lub populacjach mogą wykazywać znaczne odchylenia w górę lub w dół. Niestety, nie znamy wskaźnika IFR dla Polski. Większość badań epidemicznych, z których można wywnioskować IFR dla danej populacji opiera się na ocenie seroprewalencji, czyli występowania swoistych dla SARS-CoV-2 przeciwciał w badanej populacji. Żeby uzyskać wiarygodne dane, trzeba „próbkować” populację, systematycznie robiąc badania na reprezentatywnych próbach. Tego, niestety, w Polsce nie robiono. Zamiast tego z mediów słychać ogólnie formułowane i nieprecyzyjne informacje, iż śmiertelność w przebiegu zakażenia tym wirusem wynosi nawet 6% [83]. 1 Infected Fatality Rate – śmiertelność w populacji zakażonej. Warsaw Enterprise Institute 7 Podsumowując, należy stwierdzić, że pojawieniu się pandemii towarzyszyła od początku narracja nie tyle „ostrożnościowa” (dmuchania na zimne), co paniczna i panika ta towarzyszy jej dotąd. Jednym z niewielu utytułowanych naukowców, który zaryzykował własnym autorytetem i próbował zatrzymać panikę na świecie był John PA Ioannidis, profesor Uniwersytetu w Stanford. Był on m.in. współautorem tzw. badania z Santa Clara, w którym początkowo oszacowano śmiertelność z powodu koronawirusa na 0,12% [85]. Oszacowanie IFR dla wirusa SARS-CoV-2 różniło się o więcej niż rząd wielkości od wartości podawanych w mediach (3–5%, a dla Włoch nawet ponad 12%1), co podważało sensowność zastosowania tak drastycznych 1 W mediach najczęściej podawany był tzw CFR czyli case fatality rate – śmiertelność w populacji z rozpoznanym zakażeniem, jednak zwykle nie wyjaśniano tego uproszczenia. W przypadku, gdy niewykryta ilość zakażeń jest bardzo duża (a tego się można spodziewać w chorobie przeziębieniowej), wskaźnik IFR gwałtownie spada w stosunku do CFR. metod jak zamknięcie szkół, przedsiębiorstw i inne nakazy dystansowania społecznego [86]. Badanie ze względu na niereprezentatywną populację (dobór próby prowadzony był przez portal społecznościowy Facebook) zostało skrytykowane przez niektóre środowiska, zwłaszcza sprzyjające podejmowaniu drastycznych metod ograniczania kontaktów społecznych [87]. Badanie zostało początkowo opublikowane na serwerze „preprintów” Medrxiv – służącym do publikowania prac jeszcze przed ich recenzją. Ostatecznie zostało zrecenzowane i opublikowane po 10 miesiącach [85]. Należy tu jednak nadmienić, że choć wiele prac było publikowanych w trybie ekspresowym, gdyż wydawnictwa zaproponowały dla badaczy publikujących na temat koronawirusa tzw. „szybką ścieżkę”, to wspomniane badanie czekało na publikację bardzo długo, nawet jak na standardowe procedury recenzowania i publikowania.
....
Rekomendacje
Ze względu na niszczycielski dla więzów międzyludzkich,
edukacji i gospodarki oraz łamiący
prawa obywatelskie charakter większości
metod niefarmaceutycznych z grupy dystansowania
społecznego, w odniesieniu do choroby
wywołanej przez SARS-CoV-2 należy je a priori
odrzucić – w szczególności śledzenie kontaktów,
przymusową izolację i kwarantannę kontaktów,
zakaz podróżowania, zakaz zgromadzeń oraz
zamykanie przedsiębiorstw, szkół i granic. Metody
walki z wirusem w służbie zdrowia powinny
opierać się o zasadę akceptacji ryzyka – przez
co należy rozumieć przyjęcie do wiadomości
i pogodzenie się z faktem braku możliwości całkowitego
przerwania transmisji wirusa nawet
przy użyciu najbardziej drastycznych metod.
Należy zwrócić uwagę, że wykrywamy bardzo
małą frakcję zakażeń w populacji, a więc również
poddajemy izolacji bardzo małą frakcję osób
zakażonych, co pomijając kwestie etyczne daje
niewielki efekt przeciwepidemiczny. Implementując
zasadę akceptacji ryzyka, nie tracimy nic
z punktu widzenia epidemiologicznego (epidemii
i tak nie kontrolujemy), natomiast zyskujemy
jakże potrzebny obecnie spokój społeczny.
Rozdział 8
1. Zaprzestać stosowania testów u osób bezobjawowych
i stosować je wyłącznie u osób chorych
(objawowych).
2. Nie izolować personelu (po zakończonej akcji
szczepień personelu medycznego ten problem
zasadniczo przestanie istnieć).
3. Nie izolować osób bezobjawowych, które
jednocześnie wymagają hospitalizacji z innych
przyczyn w warunkach szpitalnych, ponieważ
ryzyko transmisji jest niskie.
4. Osoby objawowe ze wskazaniami do hospitalizacji
izolować nie dłużej niż 9–10 dni od początku
objawów (obowiązujące od połowy 2020 r. zalecenia
amerykańskiego CDC w pewnym zakresie
spełniają ten postulat) [1].
5. Kosztem jest zaakceptowanie pewnej ilości zakażeń
do jakiej dojdzie w środowisku szpitalnym,
w zamian za znaczne zwiększenie możliwości
diagnostyczno-terapeutycznych.
6. W przypadku ambulatoryjnej opieki zdrowotnej
dopuszczalność teleporady powinna istnieć
jedynie w ściśle zdefiniowanych przypadkach, np.
konieczności przedłużenia recepty na leki stosowane
przewlekle u osoby w stanie stabilnym.
7. Odnośnie do pacjentów ambulatoryjnych należy
znieść nakaz izolacji osób z pozytywnym
testem i kwarantanny kontaktów – wykreślić
fragmenty dotyczące SARS-CoV-2 z „Rozporządzenia
Ministra Zdrowia w sprawie chorób zakaźnych
powodujących powstanie obowiązku hospitalizacji,
izolacji (…)” [71]. Osoby z objawami
klinicznymi infekcji dróg oddechowych powinny
być zachęcane do autoizolacji dobrowolnej
i z pewnością takiej by się poddały zwłaszcza
wobec istniejącej obecnie presji społecznej.
Możliwe, że nie uda się całkowicie usunąć wirusa
SARS-CoV-2, ale nie możne oznaczać to ciągłego
stanu wyjątkowego – społeczności, rodziny,
państwa muszą zacząć funkcjonować normalnie.
Pojawiająca się w dyskursie publicznym
strategia (właściwie ideologia) „ZeroCOVID”
przedstawiana przez niektóre środowiska jako
„nowa normalność” w efekcie będzie prowadzić
do wprowadzania coraz głębszej kontroli
nad społeczeństwem oraz utrzymywania szkoWarsaw
Enterprise Institute 35
dliwych metod dystansowania społecznego
[84]. Dlatego zamiast niej powinniśmy przyjąć
realistyczne założenie „akceptacji ryzyka”.
Zwłaszcza, iż na horyzoncie mamy osiągnięcie
odporności zbiorowiskowej dodatkowo
wspomaganej przez szczepienia szczególnie
osób z grupy wysokiego ryzyka. Akceptacja
ryzyka oznacza, iż akceptujemy sytuacje,
w których może dojść do zakażenia wirusem
SARS-CoV-2 (w ten sam sposób, w jaki akceptujemy
możliwość zakażenia np. wirusem grypy
i innymi wirusami), w zamian uzyskując
uwolnienie społeczeństwa od szkodliwego i
nieznośnego ciężaru oraz zwiększenie przepustowości
ochrony zdrowia dzięki wycofaniu
się z części uciążliwych i drogich metod
niefarmaceutycznych.
To wszystko są, oczywiście, rekomendacje dotyczące
poprawy działania służby zdrowia w pandemii.
Jak jednak pokazaliśmy w niniejszym
raporcie, cierpi ona na różnorakie deficyty także
w czasach niepandemicznych – wspomnieliśmy
o brakach w personelu czy chronicznym
niedofinansowaniu. W dłuższej perspektywie
należałoby zerwać z fikcją, w której państwo
polskie samo zarządzając służbą zdrowia, jest
w stanie wyleczyć ją z wszystkich bolączek
– zważywszy, że obciążenie systemu zdrowotnego
w związku ze zjawiskiem starzenia się
społeczeństwa będzie coraz większe. Konieczny
jest większy nacisk na zastosowanie mechanizmów
rynkowych w dostarczaniu obywatelom
ubezpieczeń zdrowotnych oraz sektora prywatnego
w dostarczaniu usług medycznych.
Warsaw Enterprise Institute 36
Piśmiennictwo
[1] www.cdc.gov/coronavirus/2019-ncov/hcp/disposition-hospitalized-patients.html, [dostęp: 6.03.2021 r.], (CDC: Discontinuation
of Transmission-Based Precautions and Disposition of Patients with SARS-CoV-2 Infection in Healthcare
Settings).
[2] https://szczepienia.pzh.gov.pl/wp-content/uploads/2019/12/Biuletyn_-GRU%C5%B9LICA-ICHP-2018.pdf.
[3] Cilloniz C., Microbial Etiology of Pneumonia: Epidemiology, Diagnosis and Resistance Patterns, “Int. J. Mol. Sci.”,
17/2016, p. 2120.
[4] https://pl.wikipedia.org/wiki/SARS, [dostęp: 15.02.2021 r.].
[5] www.cdc.gov/coronavirus/2019-ncov/symptoms-testing/symptoms.html, [dostęp: 15.02.2021 r.].
[6] Ioannidis J.P.A., Infection fatality rate of COVID-19, “Bulletin of the World Health Organization”, research Article ID:
BLT.20.265892, p. 1.
[7] Corman et al., Detection of 2019 novel coronavirus (2019-nCoV) by real-time RT-PCR, “Eurosurveillance”, volume 25,
issue 3, [dostęp: 23.01.2021 r.]
[8] https://www.cdc.gov/coronavirus/2019-ncov/lab/testing.html, [dostęp: 16.02.2021 r.].
[9] https://cormandrostenreview.com/submission, [dostęp: 17.02.2021 r.].
[10] www.who.int/news/item/20-01-2021-who-information-notice-for-ivd-users-2020-05, [dostęp: 17.02.2021 r.].
[11] Jaafar R., et al., Correlation Between 3790 Quantitative Polymerase Chain Reaction–Positives Samples and Positive
Cell Cultures, Including 1941 Severe Acute Respiratory Syndrome Coronavirus 2 Isolates, Clinical Infectious Diseases,
2020, p. 1491, https://doi.org/10.1093/cid/ciaa1491.
[12] https://ec.europa.eu/eurostat/statistics-explained/index.php/Healthcare_resource_statistics_-_beds#Hospital_beds,
[dostęp: 21.02.2021 r.].
[13] www.tfhc.nl/wp-content/uploads/2017/12/TFHC-Market-Study-Poland-2017.pdf, [dostęp: 21.02.2021 r.].
[14] GUS, Zdrowie i ochrona zdrowia w 2018 r., https://stat.gov.pl/obszary-tematyczne/zdrowie/zdrowie/zdrowie-i-ochrona
-zdrowia-w-2018-roku,1,9.html
[15] OECD/European Union (2020), Health expenditure per capita, in Health at a Glance: Europe 2020: State of Health in
the EU Cycle, OECD Publishing, Paris, (DOI: https://doi.org/10.1787/910674f2-en).
[16] OECD/European Union (2020), People-reported experience and quality of health care, in Health at a Glance: Europe
2020: State of Health in the EU Cycle, OECD Publishing, Paris, (DOI: https://doi.org/10.1787/9ee10e8f-en).
[17] OECD/European Union (2020), Availability of doctors, in Health at a Glance: Europe 2020: State of Health in the EU
Cycle, OECD Publishing, Paris, (DOI: https://doi.org/10.1787/1d767767-en).
[18] OECD/European Union (2020), Avoidable mortality (preventable and treatable), in Health at a Glance: Europe 2020:
State of Health in the EU Cycle, OECD Publishing, Paris, (DOI: https://doi.org/10.1787/6cf53429-en).
[19] https://serwisy.gazetaprawna.pl/zdrowie/artykuly/8103092,onkologia-leczenie-raka-nowe-regulacje.html, z analizy
firmy United Imagine Healthcare Poland.
[20] https://serwisy.gazetaprawna.pl/zdrowie/artykuly/8103092,onkologia-leczenie-raka-nowe-regulacje.html, [dostęp:
25.02.2021 r.].
[21] www.wnp.pl/parlamentarny/spoleczenstwo/niedzielski-liczba-wydawanych-kart-dilo-zostala-przywrocona-do-poziomu-
sprzed-wybuchu-pandemii,99237.html?fbclid=IwAR34iNlbX2DG8obguPCFdLhNN7zNwu3PW9Jvcc0juA0N8G7cPIrOy-
0BNIq4, [dostęp: 26.02.2021 r.].
[22] https://pulsmedycyny.pl/pacjenci-z-zawalem-serca-zwlekaja-z-szukaniem-pomocy-z-obawy-przed-koronawirusem-
990226.
[23] Ashraf S., Ilyas S., Alraies M.C., Acute coronary syndrome in the time of the COVID-19 pandemic, “Eur Heart J.”,
41(22)/2020, p. 2089–2091, (DOI:10.1093/eurheartj/ehaa454)
[24] Gąsior M., et al., Effects of the coronavirus disease 2019 pandemic on the number o f hospitalizations for myocardial
infarction: regional differences. Population analysis of 7 million people, „Kardiol Pol.”, 78/2020, p. 1039–1042.
(DOI:10.33963/KP.15559).
[25] https://kuriergarwolinski.pl/garwolin-18097-w-razie-wypadku-karetka-zawiezie-pacjenta-az-do-minska-mazowieckiego,
2.html?fbclid=IwAR3M3kZQkXtSWIMaKVGBTXzu-M4Rfj6LzopJJ4GoepC6FhPGPVCud6D_42c, [dostęp: 26.02.2021 r.].
Warsaw Enterprise Institute 37
[26] www.isbzdrowie.pl/2020/05/ptk-drastyczny-spadek-liczby-wykonywanych-procedur-kardiologii-interwencyjnej-cofnal-
kardiologie-o-20-lat, [dostęp: 28.02.2021 r.].
[27] https://pulsmedycyny.pl/podsumowanie-rynku-farmaceutycznego-w-2020-r-1109187, [dostęp: 28.02.2021 r.].
[28] https://radio.lublin.pl/2020/11/coraz-wieksze-spozycie-alkoholu-w-polsce-podczas-pandemii-jestesmy-bardziej-podatni-
na-uzaleznienia, [dostęp: 28.02.2021 r.].
[29] Sitara M. Weerakoon, Katelyn K. Jetelina & Gregory Knell, Longer time spent at home during COVID-19 pandemic
is associated with binge drinking among US adults, “The American Journal of Drug and Alcohol Abuse”, 2020, (DOI:
10.1080/00952990.2020.1832508).
[30] www.gov.pl/web/koronawirus/komunikat-glownego-inspektora-sanitarnego-w-sprawie-schematu-postepowania-dla
-poz-i-nisoz.
[31] Marek T., Reguła J., Rydzewska G., Endoskopia przewodu pokarmowego w czasie epidemii COVID-19 – wytyczne
PTG-E, http://www.ptg-e.org.pl/Wytyczne-PTG-E-i-konsultanta-krajowego-w-dziedzinie-gastroenterologii-dotyczace-wykonywania-
endoskopii-przewodu-pokarmowego-w-zwiazku-z-epidemia-COVID-19-wersja-nowa-z-11-04-2019-,296.html.
[32] https://pts.net.pl/covid-19-a-praca-lekarza-dentysty-wytyczne-pts-uaktualnione, [dostęp: 2.03.2021 r.].
[33] Gackowski A., Lipczyńska M., Lipiec P., et al., Echocardiography during the coronavirus disease 2019 (COVID-19)
pandemic: expert opinion of the Working Group on Echocardiography of the Polish Cardiac Society, „Kardiol Pol.”,
78/2020; p. 357–363. doi:10.33963/KP.15265, www.mp.pl/kardiologiapolska/issue/article/15265.
[34] Zalecenia w stanie epidemii wirusa SARS-CoV-2 wywołującego chorobę COVID-19 dla położnych rodzinnych/położnych
podstawowej opieki zdrowotnej, https://ptmr.info.pl/covid-19, [dostęp: 1.03.2021 r.].
[35] Konsultant Krajowy w dziedzinie medycyny rodzinnej, Wizyty domowe w czasach zagrożenia COVID, wersja 2. z
5.04.2020 r., https://ptmr.info.pl/wp-content/uploads/2020/09/Wizyty-domowe-w-czasach-zagrozenia-COVID-19-wersja-2.
pdf, [dostęp: 2.03.2021 r.].
[36] Europejska Rada Resuscytacji, Wytyczne COVID-19, https://prc.krakow.pl/ERC_Gaudlines/PL/ERC_covid19_pages_
full_PL.pdf, [dostęp: 2.03.2021 r.].
[37] Jaafar R., Aherfi S., Wurtz N., Grimaldier C., Van Hoang T., Colson P., Raoult D., La Scola B., Correlation Between
3790 Quantitative Polymerase Chain Reaction–Positives Samples and Positive Cell Cultures, Including 1941 Severe Acute
Respiratory Syndrome Coronavirus 2 Isolates, “Clinical Infectious Diseases”, 2020, ciaa1491, https://doi.org/10.1093/
cid/ciaa1491.
[38] Cevik M., et al., SARS-CoV-2, SARS-CoV, and MERS-CoV viral load dynamics, duration of viral shedding, and infectiousness:
a systematic review and meta-analysis, “Lancet Microbe”, 2/2021, p. 13–22.
[39] Cao S., Gan Y., Wang C., et al., Post-lockdown SARS-CoV-2 nucleic acid screening in nearly ten million residents of
Wuhan, China, “Nat Commun”, 11/2020, p. 5917 (2020), https://doi.org/10.1038/s41467-020-19802-w
[40] www.gov.pl/web/zdrowie/raport-o-zgonach-w-polsce-w-2020-r.
[41] Profil Polityki Społecznej Uniwersytetu Warszawskiego, https://www.facebook.com/ipsuw, post z 22.01.2021 r., [dostęp:
2.03.2021 r.].
[42] WHO Solidarity Trial Consortium, Repurposed Antiviral Drugs for Covid-19 – Interim WHO Solidarity Trial Results,
“N Engl. J Med”, 384/2021, p. 497–511, (DOI: 10.1056/NEJMoa2023184), www.nejm.org/doi/full/10.1056/NEJMoa2023184.
[43] https://www.who.int/news-room/feature-stories/detail/who-recommends-against-the-use-of-remdesivir-in-covid-
19-patients.
[44] Pathak E.B., Convalescent plasma is ineffective for covid-19, “BMJ” 371/2020, (doi:10.1136/bmj.m4072), www.bmj.
com/content/371/bmj.m4072.
[45] Ventura A., A Randomized Trial of Convalescent Plasma in Covid-19 Severe Pneumonia, “N Engl J Med.”, 384/2021,
p. 619–629, DOI: 10.1056/NEJMoa2031304.
[46] Janiaud P., Axfors C., Schmitt A.M., et al., Association of Convalescent Plasma Treatment With Clinical Outcomes
in Patients With COVID-19: A Systematic Review and Meta-analysis, “JAMA”, 26.02.2021, doi:10.1001/jama.2021.2747,
https://jamanetwork.com/journals/jama/fullarticle/2777060?guestAccessKey=6948df6b-b5b2-478e-9766-4b192bc4c-
3cd&utm_source=silverchair&utm_medium=email&utm_campaign=article_alert-jama&utm_content=olf&utm_term=022621.
Warsaw Enterprise Institute 38
[47] The REMAP-CAP Investigators: The IL6 Antagonists in Critically ill patients with COVID-19, https://www.nejm.org/
doi/full/10.1056/NEJMoa2100433#.YDkk5R7yEYk.twitter.
[48] Colcorona Trial, www.medrxiv.org/content/10.1101/2021.01.26.21250494v1.
[49] Ramakrishnan S., et al., Inhaled budesonide in the treatment of early COVID-19 illness: a randomised controlled trial,
www.medrxiv.org/content/10.1101/2021.02.04.21251134v1.
[50] https://zdrowie.dziennik.pl/aktualnosci/artykuly/8072878,koronawirus-covid-19-zakazenia-pandemia.html, [dostęp:
2.03.2021 r.].
[51] Lumley S., et al., Antibody status and incedence of SARS-CoV-2 infection in health care workers, “N Engl J Med”,
384/2021, p. 533–540; DOI: 10.1056/NEJMoa2034545, www.nejm.org/doi/full/10.1056/NEJMoa2034545?fbclid=IwAR1KTDoA-
XURa4UssMFyrvyLQiSlQmROrY-OqGuDkYa9sRZ2-gnu7x_KWB4.
[52] Raddad-Abu L.J., et al., SARS-CoV-2 reinfection in a cohort of 43,000 antibodypositive individuals followed for up to
35 week, www.medrxiv.org/content/10.1101/2021.01.15.21249731v2.full.pdf.
[53] Murillo-Zamora E., et al., Predictors of symptomatic laboratory-confirmed SARS-COV-2 reinfection, www.medrxiv.
org/content/10.1101/2020.09.28.20203190v1.
[54] Hall V., et al., Do antibody positive healthcare workers have lower SARS-CoV-2 2 infection rates than antibody negative
healthcare workers? Large 3 multi-centre prospective cohort study (the SIREN study), published online: 4.11.2020,
England, https://doi.org/10.1101/2021.01.13.21249642.
[55] Pilz S., et al., SARS‐CoV‐2 re‐infection risk in Austria, “European J of Clin Invest”, published online: 13.02.2021,
https://onlinelibrary.wiley.com/doi/epdf/10.1111/eci.13520.
[56] https://ec.europa.eu/commission/presscorner/detail/en/qanda_20_2390, [dostęp: 3.03.2021 r.].
[57] https://clinicaltrials.gov/ct2/show/NCT04368728.
[58] https://clinicaltrials.gov/ct2/show/NCT04470427.
[59] Safety and Efficacy of the BNT162b2 mRNA Covid-19 Vaccine, 31.12.2020, “N Engl J Med”, 383/2020, p. 2603–2615,
(DOI: 10.1056/NEJMoa2034577).
[60] Efficacy and Safety of the mRNA-1273 SARS-CoV-2 Vaccine, 4.02.2021, “N Engl J Med”, 384/2021; 403–416, (DOI:
10.1056/NEJMoa2035389).
[61] https://pace.coe.int/en/files/29004/html.
[62] Voysey M., et al., Safety and efficacy of the ChAdOx1 nCoV-19 vaccine (AZD1222) against SARS-CoV-2: an interim
analysis of four randomised controlled trials in Brazil, South Africa and the UK, “Lancet” 397/2021, p. 99–111, published
online: 8.12.2020, https://doi.org/10.1016/ S0140-6736(20)32661-1.
[63] https://clinicaltrials.gov/ct2/show/NCT04444674?term=NCT04444674&draw=2&rank=1.
[64] https://clinicaltrials.gov/ct2/show/NCT04400838.
[65] https://clinicaltrials.gov/ct2/show/NCT04444674?term=NCT04444674&draw=2&rank=1.
[66] www.gov.pl/web/szczepimysie/narodowy-program-szczepien-przeciw-covid-19, [dostęp: 3.03.2021 r.].
[67] Rozporządzenie Ministra Edukacji i Nauki z dnia 25 lutego 2021 r. w sprawie czasowego ograniczenia funkcjonowania
niektórych podmiotów systemu szkolnictwa wyższego i nauki w związku z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i
zwalczaniem COVID-19, poz. 323.
[68] Omer S.B., Yildirim I., Forman H.P., Herd Immunity and Implications for SARS-CoV-2 Control, “JAMA”, 324(20)/2020,
p. 2095–2096, (DOI:10.1001/jama.2020.20892).
[69] Lewis D., COVID-19 rarely spreads through surfaces. So why are we still deep cleaning, “Nature 590”, 26–28/2021,
DOI: https://doi.org/10.1038/d41586-021-00251-4
[70] Chou R., et al., Epidemiology of and Risk Factors for Coronavirus Infection in Health Care Workers A Living Rapid
Review, Annals of Internal Medicine, “Ann Intern Med.”, published online: 5.05.2020, (doi: 10.7326 /M20-1632).
[71] Rozporządzenie Ministra Zdrowia z dnia 25 lutego 2021 r. w sprawie chorób zakaźnych powodujących powstanie
obowiązku hospitalizacji, izolacji lub izolacji w warunkach dom owych oraz obowiązku kwarantanny lub nadzoru epidemiologicznego
(Dz. U. 2021 poz. 351).
[72] www.acpjournals.org/doi/pdf/10.7326/M20-6976.
[73] https://jamanetwork.com/journals/jamanetworkopen/fullarticle/2774102.
[74] http://webcache.googleusercontent.com/search?q=cache:xTA-dxuhsJEJ:bipold.aotm.gov.pl/assets/files/zlecenia_
mz/2019/288/REK/RP_6_2020_Kisqali_MKP_zaczerniona.pdf+&cd=1&hl=pl&ct=clnk&gl=pl, [dostęp: 3.03.2021 r.].
[75] https://en.wikipedia.org/wiki/Quality-adjusted_life_year, [dostęp: 3.03.2021 r.].
Warsaw Enterprise Institute 39
[76] https://en.wikipedia.org/wiki/Non-pharmaceutical_intervention_(epidemiology), [dostęp: 3.03.2021 r.].
[77] https://collateralglobal.org/research, [dostęp: 3.03.2021 r.].
[78] WHO, Non-pharmaceutical public health measures for mitigating the risk and impact of epidemic and pandemic
influenza, 2019.
[79] www.pteilchz.org.pl/informacje/rekomendacje.
[80] WHO, Cluster of pneumonia cases caused by a novel coronavirus, Wuhan, China, published online: 17.01.2020,
www.ecdc.europa.eu/sites/default/files/documents/Risk%20assessment%20-%20pneumonia%20Wuhan%20China%20
17%20Jan%202020.pdf, [dostęp: 5.03.2021 r.].
[81] Billah A., et al., Reproductive number of coronavirus: A systematic review and meta-analysis based on global level
evidence, “Plos One”, https://doi.org/10.1371/journal.pone.0242128.
[82] www.gov.pl/web/koronawirus/co-lekarz-powinien-powiedziec-pacjentowi, [dostęp: 5.03.2021 r.].
[83] www.medonet.pl/koronawirus/koronawirus-na-swiecie,koronawirus--smiertelnosc-w-polsce-i-na-swiecie,artykul,
56076164.html, [dostęp: 6.03.2021 r.].
[84] https://informacje.pan.pl/index.php/informacje/materialy-dla-prasy/3256-stanowisko-12-nowa-normalnosc-nie-bedzie
-powrotu-do-swiata-sprzed-pandemii, [dostęp: 6.03.2021 r.].
[85] Bendavid E., Mulaney B., Sood N., Shah S., Bromley-Dulfano R., Lai C., Weissberg Z., Saavedra-Walker R., Tedrow
J., Bogan A., Kupiec T., Eichner D., Gupta R., Ioannidis J.A., Bhattacharya J., COVID-19 antibody seroprevalence in Santa
Clara County, “International Journal of Epidemiology”, California 2021, https://doi.org/10.1093/ije/dyab010.
[86] https://pulsmedycyny.pl/covid-19-we-wloszech-wskaznik-smiertelnosci-przekracza-12-proc-985156, [dostęp:
8.03.2021 r.].
[87] https://www.theguardian.com/world/2020/apr/23/coronavirus-antibody-studies-california-stanford, [dostęp:
8.03.2021 r.].
[88] Bauer J., et al., Access to intensive care in 14 European countries: a spatial analysis of intensive care need
and capacity in the light of COVID-19, “Intensive Care Med”, 46/2020, p. 2026–2034, https://doi.org/10.1007/s00134-
020-06229-6.
[89] https://zdrowedane.nfz.gov.pl/local/nfz/reports.php, [dostęp: 9 marca 2021 r.].
[90] https://ec.europa.eu/eurostat/statistics-explained/index.php/Healthcare_resource_statistics_-_beds.
https://wei.org.pl/ani-jednej-lzy-ochrona-zdrowia-w-pandemii/
