Storia dellaculture fascista (Bolonia, Włochy: Il Mulino, 2011)
Alessandry Tarquini
Od II wojny światowej samo słowo „faszyzm” zawsze przywoływało obrazy zła w głównym nurcie kulturowym i politycznym. Dzieje się tak głównie dlatego, że faszyści przegrali tę wojnę, a jak wiemy, to zwycięzcy piszą podręczniki historii. Dzieje się tak również dlatego, że najsłynniejszy reżim faszystowski, narodowosocjalistyczne Niemcy, faktycznie oficjalnie głosił doktrynę lekceważenia życia wielu grup nieniemieckich, dostarczając tym samym bogatego materiału do propagandy aliantów o okrucieństwie.
Warto zauważyć, że pierwotny reżim faszystowski, czyli faszystowskie Włochy, również był powszechnie demonizowany, mimo że był znacznie bardziej umiarkowany. W rzeczywistości liczba ofiar śmiertelnych przypisywana faszystowskim Włochom jest prawdopodobnie o rząd wielkości niższa niż liczba ofiar zachodnich aliantów czy Związku Radzieckiego. Włoski faszyzm, panujący ponad 20 lat, dłużej niż narodowosocjalistyczne Niemcy i głównie w czasie pokoju, stanowi kolejny przykład tego, jak mógłby wyglądać Zachód, gdyby historia potoczyła się inaczej.
W The Occidental Observer jesteśmy oczywiście niezwykle zainteresowani kulturą i jej wpływem na ewolucyjną adaptację i reprodukcję, czyli koewolucję genów i kultury. Włoska historyczka Alessandra Tarquini przedstawiła użyteczne podsumowanie polityki kulturalnej i życia w faszystowskich Włoszech w swojej książce „Storia della cultura fascista ” ( Historia kultury faszystowskiej ). Praca Tarquini jest skrupulatnie neutralna i pełna empatii, mimo że dedykuje swoją książkę „pamięci pierwszego antyfaszysty, którego znałam” (prawdopodobnie bliskiego krewnego).
Być może najbardziej uderzającym tematem książki jest absolutna waga, jaką faszyści nadawali kulturze rozumianej jako systematyczne kształcenie ludzi. Dotyczyło to zwłaszcza młodzieży, ale także mas pracujących i kobiet, zaniedbanych przez poprzednie reżimy. Tarquini zauważa: „Od 1922 do końca 1943 roku jednym z głównych celów polityki kulturalnej faszyzmu była edukacja młodych pokoleń” (s. 231). Narodowa Partia Faszystowska (PNF) „przez całe Ventennio [dwie dekady rządów faszystowskich] inwestowała całą swoją energię w mobilizację nowych pokoleń” (s. 232). Co więcej, „od najwcześniejszych lat faszyści wykazywali wolę kształcenia kobiet i robotników” (s. 233). Nie odbywało się to w sposób niedbały, charakterystyczny dla reżimów liberalnych — trochę edukacji, może jakieś dotacje kulturalne, ale poza tym pozostawianie umysłów młodych ludzi w rękach często wrogich oligarchów telewizyjnych — lecz systematycznie, poprzez edukację, sport, działalność partyjną, święta, filmy, radio itp.
Innym uderzającym tematem jest stopień, w jakim osiągnięto konsensus społeczny wokół wartości faszystowskich. Renzo De Felice, prawdopodobnie najbardziej wpływowy historyk faszyzmu, argumentował, że rząd Mussoliniego był w dużej mierze w stanie zapewnić zgodę elit i mas do lat 30. XX wieku, nadając swojemu tomowi z tego okresu tytuł „ Lata zgody” . Tarquini zauważa, że „decyzja o podkreśleniu obecności zgody w reżimie faszystowskim doprowadziła do ostrego ataku wielu historyków, którzy oskarżyli De Felice o chęć rehabilitacji faszyzmu”, co jest oznaką kar dla naukowców za naruszanie lewicowych, politycznie poprawnych tabu (s. 35).
Faszyści argumentowali, że jedność społeczna, dyscyplina, hierarchia, władza państwowa, narodowość, potęga narodowa i rasa są najważniejsze. Mówiąc ogólniej, interesy wspólnoty miały górować nad fałszywymi wartościami indywidualizmu i egalitaryzmu. W tym właśnie sensie faszyści ukuli i bez skrępowania używali terminów „totalitarny” i „pedagogika totalitarna”: że wszystko musi służyć interesom wspólnoty, nierozerwalnie związanej z państwem, rozumianej jako cała wspólnota zorganizowana przez jej arystokratyczne przywództwo (jak zobaczymy poniżej). Termin „totalitarny” dla włoskich faszystów oznaczał wprawdzie autorytarną dyktaturę ludu, ale z pewnością nie przypominał on reżimu orwellowskiego terroru ani bolszewicko-stalinowskiej wojny przeciwko ludowi.
„Nowy Włoch” miał być „mężczyzną męskim i wysportowanym, zdrowym fizycznie i psychicznie, świadomym trudności i gotowym stawić im czoła; człowiekiem, który nie miał nic wspólnego z Włochami przeszłości, mieszczańskimi i liberalnymi, pojmującymi życie jako walkę i cel podboju” (s. 235). W tym wszystkim faszyzm był wówczas świadomie zarówno elitarny, jak i populistyczny.
Choć „nowi Włosi” mieli być kształtowani przede wszystkim przez dobrą kulturę, wychowanie i edukację, faszystowskie Włochy miały również prężną i wyrafinowaną społeczność naukowców zajmujących się eugeniką i działaczy rasowych. Argumentowali oni za ulepszeniem rasy włoskiej poprzez eugenikę pozytywną i negatywną. W praktyce polityka rasowa reżimu ograniczała się do pewnych środków natalistycznych (zakaz aborcji, bezprecedensowe wsparcie dla matek samotnie wychowujących dzieci), zakazu krzyżowania się ras (zwłaszcza z Afrykanami Subsaharyjskimi i Żydami) oraz, począwszy od 1938 roku, usuwania Żydów z elitarnych stanowisk władzy i wpływów. Co nieco dziwne, większość włoskich faszystowskich myślicieli zajmujących się rasą nie definiowała tego w kategoriach biologicznych, lecz jako rodzaj wspólnoty politycznej, a nawet mistycyzmu – niezrozumiałego stanowiska dla angloamerykańskich i niemieckich myślicieli zajmujących się rasą.
Tarquini twierdzi, że włoska inteligencja, w najszerszym sensie, „w większości” popierała państwo faszystowskie (s. 234) i że często była „szczerze faszystowska”, wnosząc „swój wkład i talent, przekonana o uczestnictwie w historycznym, wielkim dziele budowy” (s. 238). Zaczęło się to już na wczesnym etapie, gdyż w marcu 1925 roku rząd zorganizował szczyt kulturalny z udziałem 250 intelektualistów, „w tym najważniejszych artystów i historyków epoki” (s. 69).
Autorka jasno stwierdza, że ci artyści, naukowcy, architekci, filozofowie, filmowcy i inni często prezentowali imponujący poziom intelektualny i artystyczny, jakiego można by oczekiwać od tak ważnego współczesnego europejskiego państwa narodowego jak Włochy.
Istniał zatem rozległy i wyrafinowany świat intelektualny i kulturalny, wykraczający poza szczególne przywództwo i ideologię Benito Mussoliniego, faszystowskiego dyktatora, i rządu. Było to widoczne od samego początku, gdy Mussolini mianował Giovanniego Gentile, prestiżowego filozofa heglowskiego, ministrem edukacji publicznej. Gentile był ghostwriterem fragmentów „ Doktryny faszyzmu” dla Mussoliniego, przeprowadził gruntowną reformę szkolnictwa i okazał się wpływowy, zwłaszcza w pierwszej połowie rządów.
Tarquini twierdzi ponadto, że edukacja faszystowska silnie rezonowała z włoską młodzieżą, która dorastając, szukała swojego miejsca w systemie i krytykowała starszych za niewystarczające przywiązanie do panującej ideologii faszystowskiej. (Wydaje się, że studenci często atakują swoich rodziców, powtarzając ideologię wchłoniętą przez swój system edukacji i kultury. Zjawisko to jest również widoczne w nazistowskich Niemczech i, przeciwnie, w rewolucjach studenckich lat 60. na Zachodzie). Tarquini pisze: „[młodzież] nie tylko nie była skrycie antyfaszystowska, jak twierdzono, ale wręcz przeciwnie, była najbardziej wiarygodnym świadectwem sukcesu faszyzmu jako eksperymentu totalitarnego” (s. 237).
Tarquini zauważa, że historycy faszyzmu w latach bezpośrednio powojennych wywodzili się w dużej mierze z „antyfaszystowskich” subkultur liberalnych i komunistycznych, czyli lewicy. Często twierdzili oni, że faszyzm był oportunistycznie „reakcyjny” lub konserwatywny, chroniący interesy klasy kapitalistycznej i Kościoła katolickiego, lub że był czysto wsteczny w swojej gloryfikacji starożytnego Rzymu. Tarquini twierdzi, że nic z tego nie było prawdą, a wręcz przeciwnie, faszyści świadomie postrzegali siebie jako zwolenników „alternatywnej nowoczesności” wobec „demoliberalizmu”, oferując „nowoczesny, rewolucyjny i totalitarny” kontrprojekt dla indywidualizmu i egalitaryzmu. Rzeczywiście, uderzające jest, jak bardzo „modernistyczna” była sztuka faszystowska i być może zaskakujące jest to, że tak ważne faszystowskie wydawnictwo, jak „Il Selvaggio”, początkowo ukazywało się po francusku, aby zyskać większy wpływ na arenie międzynarodowej.
Pod wieloma względami włoski faszyzm wpisuje się w główny nurt historii Zachodu jako szczególnie świadomy etap modernizacji danego państwa narodowego. Świadczą o tym charakterystyczne dla faszyzmu projekty: ujednolicenie świadomości narodowej, centralizacja polityczna i edukacyjna, udział mas w kulturze i opiece społecznej, poczucie misji edukacyjnej, sakralizacja narodu i państwa, włączanie estetyki do polityki, dbałość o młodzież, ogólne dążenia modernizacyjne i rozwojowe oraz próby systematycznego rozwijania samowystarczalności gospodarczej i potencjału militarnego kraju.
Tarquini zauważa, że wiele z tych aspektów podzielali rewolucjoniści francuscy XVIII wieku. Podkreślając nowość swojego reżimu, faszyści, podobnie jak rewolucjoniści francuscy, stworzyli nowy kalendarz, datowany od momentu przejęcia władzy w 1922 roku (praktyka ta została podjęta m.in. przez amerykańskiego poetę Ezrę Pounda). Niektórzy faszyści, jak historyk i politolog Antonio Pagano, oddawali hołd Jeanowi-Jacques’owi Rousseau jako niedoskonałemu geniuszowi, który rozumiał, że państwo (lub naród/wspólnota) jest właściwym podmiotem historii, w przeciwieństwie do jednostki (s. 142). Rewolucja francuska była nie tylko liberalna i demokratyczna, ale miała również tendencje komunitariańskie, z kultem armii narodowej (w tym pewną militaryzacją społeczeństwa) i prymatem obywatelskiego obowiązku wobec narodu. Faszyzm różnił się od rewolucji francuskiej przede wszystkim wyraźnym wyrzeczeniem się indywidualizmu i egalitaryzmu oraz potwierdzeniem znaczenia rasy. [1]
Włoski faszyzm stanowi, obok niemieckiego odpowiednika, dobitny przykład zdolności niewielkiej i zmotywowanej elity do przejęcia przywództwa w narodzie, stworzenia konsensusu społecznego i radykalnej zmiany jego trajektorii kulturowej. W niniejszej recenzji szczegółowo omówię politykę kulturową i rasową faszystowskich Włoch, podkreślając ich intelektualne uzasadnienie, cechy charakterystyczne, sukcesy i porażki.
Faszyzm: nacjonalistyczna religia obywatelska
Faszyzm, zarówno we Włoszech, jak i w ogóle, należy rozumieć jako zjawisko obywatelsko-religijne i etnocentryczne. Do obu tych systemów społeczno-psychologicznych – poczucia sacrum i poczucia plemienia – faszyści odwoływali się dość wyraźnie i uważali je za niezbędne elementy organizacji dobrego społeczeństwa. [2]
Filozof Gentile napisał w 1920 roku — jeszcze przed swoim związkiem z faszyzmem:
Nasze myśli muszą być nie tylko religijne, nasze działania muszą być przeniknięte poczuciem boskości. A jeśli nasze działanie jest działaniem politycznym lub państwowym, to również nasze państwo zasługuje na to, by rządził nim duch czysto i głęboko religijny. [3] (s. 63)
Poprzednie reżimy legitymizowały się religiami obywatelskimi – na myśl przychodzą rewolucje amerykańska, francuska i bolszewicka – ale faszyści byli godni uwagi, otwarcie nawołując do sakralizacji polityki, traktując naród i państwo jako święte. Religię rozumiano jako publiczne mity, ideały i rytuały, mające spajać świadomość ludzi i budować solidarność (etymologicznie słowo religia pochodzi od łacińskiego religare , wiązać), nadawać sens ich codziennemu życiu i zbiorowym działaniom. Przejawiało się to w publicznych ceremoniach, salutowaniu, zgromadzeniach, uroczystych wydarzeniach, pieśniach i tak dalej.
Ta religia polityczna była zupełnie odmienna od tego, co powszechnie rozumiemy pod pojęciem religii, co we Włoszech oznaczało katolicyzm. Reforma szkolna Gentile'a z 1923 roku wprowadziła nauczanie katolicyzmu w szkołach podstawowych, ale robili to nauczyciele świeccy, a nie księża. Katolicyzm był nauczany jako kluczowy składnik włoskiej historii i tożsamości oraz jako „ filozofia inferior ”, która mogła przygotowywać niektórych uczniów do wyższej filozofii (było to zresztą zgodne z poglądami filozofa Arthura Schopenhauera na temat użyteczności religii w moralizowaniu mas). Tarquini twierdzi, że podczas gdy katolicy polityczni często mogli znaleźć wspólny język z reżimem faszystowskim, faszyzm nie wywodził się z reakcyjnego katolicyzmu i uważał religię za użyteczną jedynie jako „ instrumentum regni ” (s. 181).
Gentile później argumentował, że „faszyzm jest koncepcją religijną”, a państwo jest (lub powinno być) „samoświadomą substancją etyczną”, czyli intelektualnym i moralnym przywództwem ludu (s. 114). Jak (nie)sławnie argumentował Gentile w napisanej przez Mussoliniego części „Doktryny faszyzmu” :
Dla faszysty wszystko jest w państwie i nic ludzkiego ani duchowego nie istnieje, ani nawet nie ma wartości, poza państwem. W tym sensie faszyzm jest totalitarny, a państwo totalitarne, synteza i jedność wszelkich wartości, interpretuje, rozwija i wzmacnia całe życie ludzi. (s. 134)
Dla faszysty wszystko jest bez znaczenia poza oświeconą organizacją wspólnoty , co właśnie rozumie się pod pojęciem „państwa”, w odróżnieniu od jedynie przymusowego aparatu administracyjnego. Właśnie to należy rozumieć w słynnej deklaracji Mussoliniego z 1925 roku: „Wszystko w państwie, nic poza państwem, nic przeciwko państwu” (s. 113).
Jeden z wybitnych faszystów posunął się nawet do stwierdzenia, że „Mussolini wielokrotnie mówił o religijnej koncepcji faszyzmu i o wierze politycznej jako jego głównej charakterystyce” (s. 200). Giuseppe Bottai, [4] minister edukacji narodowej, który od lat 30. XX wieku stał się dominującą siłą we włoskiej polityce kulturalnej, argumentował, że polityka faszystowska to „forma myśli religijnej” z mitami, „wiarą i namiętnościami, które poruszają i wzruszają wielkie i różnorodne dusze narodów, niczym wpływy niebiańskie poruszające morza” (s. 86).
Te „mity” [5] były oficjalnie gloryfikowanymi ideałami: idealnym człowiekiem, narodem włoskim, państwem, Mussolinim jako Duce, które ludzie byli warunkowani, by przyjąć jako ideały, którym następnie starali się sprostać i które urzeczywistnić w rzeczywistości. [6] Tarquini pisze o Bottaim: „Przekonany, że zdolność odczuwania mocy mitu politycznego jest prerogatywą nielicznych, opracował arystokratyczny model społeczeństwa oparty na najlepszych, którzy walczą o realizację mitu politycznego” (s. 86).
Tarquini podkreśla, że „produkcja mitów politycznych nie wynikała po prostu z woli dominacji klas rządzących”, ale miała inspirować zarówno elity, jak i masy (106). Na przykład Partia była uzasadniana misją dostarczania państwu najlepszych ludzi i podtrzymywania płomienia rewolucji faszystowskiej. Mit Partii był „czasami alogiczny, ale wzniosły”; miała być „zgromadzeniem wiernych [ congregatio fidelium ]”, które było „zwarte, jednolite, silne” (230). Społeczeństwo miało być organizowane przez fascio , „grupę wolontariuszy”, którzy byli wrażliwi na faszyzm i jego ideały i mieli być dynamiczną siłą napędzającą ludzi do przodu (143).
https://www.theoccidentalobserver.net/2016/10/21/the-book-and-the-rifle-cultural-racial-policy-in-fascist-italy-part-1/
[1] Mówiąc najkrócej, „grzechem pierworodnym” rewolucji francuskiej był egalitaryzm, podczas gdy rewolucji amerykańskiej – indywidualizm. Dzieje się tak, mimo że francuska Deklaracja Praw Człowieka i Artykuł I Obywatela („Ludzie rodzą się i pozostają wolni i równi w prawach. Różnice społeczne mogą być oparte jedynie na dobru wspólnym”) wydają mi się nieskończenie bardziej obronne niż osławiona demagogiczna linia Thomasa Jeffersona w Deklaracji Niepodległości („Uważamy te prawdy za oczywiste, że wszyscy ludzie stworzeni są równymi…”).
[2] Platon i Tocqueville , a także wielu innych zachodnich myślicieli, uważali, że odwoływanie się do religijności i patriotyzmu ma kluczowe znaczenie dla stworzenia dobrego społeczeństwa.
[3] Mahatma Gandhi kiedyś zauważył: „Ci, którzy twierdzą, że religia nie ma nic wspólnego z polityką, nie wiedzą, co oznacza religia”. Być może problemy Zachodu z nihilizmem zaczynają się od świeckości, która przeradza się w polityczny agnostycyzm.
[4] Podkreślając skrajne trudności i niejasności tamtej epoki – w której urzędnicy państw Osi zmuszeni byli wybierać między „bezwarunkową kapitulacją” a nieskończoną przemocą ze strony aliantów – Bottai głosował za obaleniem Mussoliniego w 1943 r., został skazany na śmierć przez pozostałych faszystów w 1944 r. i zdecydował się na ucieczkę, wstępując do Francuskiej Legii Cudzoziemskiej pod pseudonimem, służąc przeciwko państwom Osi w ostatnich latach wojny.
[5] Mit polityczny został stworzony przez francuskiego rewolucjonistę syndykalistycznego Georges’a Sorela, którego niektórzy faszyści uznawali za swojego intelektualnego poprzednika.
[6] Wydaje się, że mity są wszechobecne w kulturach ludzkich. Najbardziej uderzającym mitem jest dziś mit o „równości”, czy to ekonomicznej, seksualnej, czy rasowej, jako najwyższym ideale i nieustannej walce i porażce w jej osiągnięciu.
